f i
ÇAĞLAYANLAR
! "#$%
&''' ( ))()* +,
-. /" %* (%0
* ,,!&123 #%$ 4" 152!&63+, 78
%.% 9% :7.8 7 &123
7. 77* ;!'''
("4% < #:76
ÇAĞLAYANLAR
=
/>#/?@A $0"B %.0"# 4" =@
!!!!!!!!
6C
/."% ":"."% "!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &
-7 7
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
;
#
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
!
5,
DEB%FE$0 " ".F""%0%8 "% % G//0/! H&
# BA
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! ;5
/0 9/!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
!!!!!!!!
+'
(/0:/ ?.A7A
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
++
A#> 7 = B B
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
!!!!!!!!!!!
35
%F" #? !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! 12
#@ !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &';
$# IF"@% !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &5'
E4%F!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &5H
$
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &52
0 !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &,5
GIF ="F0"7% !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &,+
#"0% A44"#%%!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
!
!!! &H'
9 %
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
!
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
&H;
. F
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &H2
/>#/?@A $0"B %.0"#J% %#- B AA K
0 %.E""%!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &;&
LB"0"M"44E 0 !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &;,
".% N" ". %!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &;1
E"# !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
!!!!!!!!!!!!!!!
&+3
O6A (%>$
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
&3H
7N 9 ":%!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &25
P"7"# #8 @A0 "9% ? Q!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! &1'
(I/ .!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! 5'&
/>#/?@A $0"B %.0"#
R, % &23' S &1 7 &153T
4"
=@
! "# $%& "'!!()
*+,'& - !! ' .' / 0
- % -
%' ! ' %' - &' ')
-' 1 ' .2
-%' .' / !! '2 , 0
) ( .2' 3 )! 4'5 !60
! 1 /'' ( 7 2 %' / 8
( +2 ! - ' !
"# $%( ! - .2'
! -' !4" ' 9 !
9 .'1
: ;.( %'' ' .'
;%.2' ' . . ' /
( /' ' $% !, <# 0
% ' - !2 - +#)
- - #, !'= / ( 0
- ' > <' %
+' .!'1
" # ?( " ?( !
@'&+ ' ,2"$%0
!!, . -'!' A66A ')
'= '- B! / > .0
' -'1 / ! !
% -% - . ' 2! / 0
<% >! '1 <% >! ,!
'2 - / (
! 9-% C('D' E'!(
.1 ,! F( ( .' -'
'! / ! '
'' ..'.'# '1G A%!
-A( -% + ;%.2'( ' ''# !0
' ' - 9' % .0
2 ( ! ', 6 - !'
.'1 ; +2 H)HI !''
,!- 9, '= @' J0
- C - /' ! 6.%+'2
-% + - .1 HI( >6
>..'.'2 ! ' / H(
! += !' /'! /-! - ;,0
( -%''= HIK( . '#% /')
,( >!,'2(= =HIL( ,! M'
:4) B !! - 9,!! : ;'2&)
! !' ,! ;'2( ! ' - H
;! HI ? , IK(
' N! O% .2 - ,2
-% ;( '2 ,
" ( ! +'1
' !' *#- $! !
- -' ! '= /-6 ! 0
9 ! ' ,'
' +' 9$!2 / 6
; "6 "# - F# F
'1 > # -( 9 $!( >( +0
' . '2 "-) C4 2 0
'1 ' P! :'' .'
! ' / < ! <
E6 ; <% -11 ' !' 0
'- .Q' '4 ';%.2'/ )
( ! -1
/ - , ' !' '
! ..'.2 @'# - %# ' -
' '2 - .%' - ! GI /
0 ' . ' # ('
' ' '- 90
1 C 6 !. ;%.2' / )
( 9 ! ! 0
) ,
' - ..'.' 2'1 / 0
IX
( ! -( 0
' @# - -#
!' ! .' ' =@K
2'1
A ' .' ;''# B - -'
; $ '( /. ( - /.
Q ' 9 2 ''# 2 !
' =@ ' ;%.2' / 0
% ! '18
"E6E$AB6% "9 A JA #%.0 ' 0
!' RS /.'& ''# != +!'0
' ! !! ' - +' '
,'= "-) C4( !!'6 E%7# 4"
G/%7# 9 .6' RHS !' - '
! .' '! / & H& .0
!2 6' 6 9' 9' !.'
- -#1 HI( !' GI / 0 !
! '', ''# % .= HII(
U A .? AB $0"B %.0"#MB" "$0"B 0% ABK
.AM 0F 4" %. B">M #>0B 0F #E%$N
0".#A- %<% :. * ?-A B"V%0%% (07A MB 0K
%.% 9% 7"%7%8 "00A &1H, R7 ,T 4" WA:# &1HH R7
&'TX //. /.</ />#/?@A $0"B %.0"# .%#:0 R77!
,26H'T 4" &''' "0" 7" 7 B %. ?. .%#- $E% B"
<. GI / 0 ?0 0F Y 7I!
C
. !!' - =@ J0 '0
. !' 88 6 ''# - -#'1
'2 !60
'. .' -% + 9 *2 9)
.,2 9 9' %'!' !0
' ;%.2' / ;''# $!(
' - 9 ' ' ! 0
' +,'1
/ .2 9-#)$%( .0
=@ B .6' 6' 9 0
' 9 %!'= '0
2 - .'2 9' >' T1 *! - @0
'' ' , - !' !'0
,'1 @' .' HII !' "4# A60
% ' - U % 60
' =@ 8 ;%.2' / 0
( ;''# 9 ! V' 1 =@K
8. 2'2 2'!.= !
2'!,1
8 8 />#/?@A $0"B %.0"#J% .%#- B :AA 0
:A 7? $%.E""% B" # #E "7%* LB"0 "" 44E 0
R&15HTX ".% %" ".% R&15HTX E"# R&15HTX O6A (%$
R&15HTX 7N 9 ":% R&15HTX P"7"# "#8 ?@A0 #"9% ?Q R53
@A7#?7 &15+T #>0B :AA A- %7#% 7$ "B%"".8
$.. B 0 0F :%?V>% .%#:0 7? A "." 0%FK
#%! R.! ! "#$N "4"#?@A* //. /.</ />#/?@A $0"B
%.0"#8 %N @%#%0 . @ 8 . &1;&8 77! 5&;5H3!T
C
=@ 8 HII( 9 , 0
. HK& !@'( RA "-'A0
S % / >-( , %& 0
' W %'!' !6 ' 0
1 HLU( R;''# A' "S( ,= HL(
RV !'S +, !6'
=@ J0 9 ! 9! )
'' '' - !' .' '0
' 2' - % !6'1
H( R 9' $S ' =@6
J0 ;! - RHS L1
! - ..' ,
'= 6' +, !!'2
- ' ' .Q'' - !
'1
9 ' !' +, .'- +''
'4' ! - 9 '' -
!, -'- Q. .'2
- ' - ! % -
9 ''! #, / - M0
! +2 ! =@ M0 20
'!. - +' +!' )
T!.X888
UUU .B08 &2 "00A &155 4" ,& "00A &155 RA! 1&'&
4" 1&&HT!
C
Z!!! >, -( ,0
1 9! '! .'2 ! -'=
# %# , '' '' '1
' . ! 91 ;''%
' +' !' ! -%%!' ''0
- . 9+' 6 , !'+!'1
U %' ' .2 ' +!. %
9 ' - # 2 !.' 6 6' -
' +!''1 *' , !1
;''% 'X >0
, 9 +' # 2
'''= @, +' !! %! )
'-' .'2 - , 9 )
# '= +, ! - '' !0
!''5
5 > ' ' -'')
= ''' '= ' %' .0
!6 ' - ''% 2'!' '
3> 6 !' 2' ',
'1 > !' !'' 2' ' !
' - ! .,' ' ''1 >
' 1 E' - ' 0
'' ,. ' ','1
N' ' - ! '
! ''2 =@ J0 '' +20
C
,'1 ;''% .' +!'
.' .!' ' +!' 15
Z!!! M - , ' Y2'!0
' +!.1 > '2 .
'1 > - %' ' '0
1 ;''% . - '' ' 0
' ! +2 !.
'!. -.!' 2 -0
!.1 > -! .' !0
1 > ' . .'0
' 2'1 $ 0
1 ; ''% , - ' 0
' 1 *2 ' !
'2 - 1 /.'& '
' '% - ' ',
4 .' 9 '5
Z!!! % ,' !' 0
' .,' '' ''# ! )
-%%! ,' =@ 8 0
2' Z, ' .2
'!.' 4 ''# ! ''
1 > '
! '6 ' '1 ;''# !
+!' ! .!1(
> .!,! ! 9 ;%.2' A h
(' !.' )
C
- ', .2 !.' '!.[
N' !' +, 7>! 9 ;%.2' /
! - $'S ' =@ K
+' +!' 2'X
3 > - . ' '.''
' '' 2 -
)' !-'= +2' +2,'0
- !' !2 ; '0
- .' .'
'! =@ +' ,0
21
Y!X U F H
*1 C 9$M$9N[W:
C
A .%#%: 7%% B/F/ "".8 7%% %<% B0! "E
V"9""% B"8 F0 7.8 /"@%0 7. B0!
/.Q A 7#B 0EN % B"7# 8 $E%K
% $%9 0 7I"0". 4" % "0". %7#"B%0! % ."K
0 V%:%!!!
A ."0 4# 7% "7% B" ? ##A0! ""K
% % .:% % B0 B <.B0! 7#"B%0 .% :A
7 E$" V% % 7" BA7 ! A 9. % %#%"K
7 B?.A 7A !
P%$E #E%$%8 4# A@A B 7" % .B A@K
F 8 . BI." :% 0%"# B$ VI7#""0"! (" %
.B .%07" ."0B% 4# 0 7E$%: ?0@ $. . K
00F#! A 4# F" % B%8 .%07" % Q!!!
/ E $" #> B.% #F7 0" 8 0"K
#% % 0E%.E ""%B%!
GI@7/ B" #A#AF VI /8 VI / B"@%8 9":$E "?BA!
A A@AB -< B.< .N % 4" >"% <?@B!
":".Q A .%#: -.0$ <"% "#Q
" $ <"% ? A .:% % /"% B" :.Q A B 7? K
7%E$ 7%-"% :% .%#- ?7A !
1
ABBF0Q (" % :? A V"<%%0". %7#" "
"7E"# $.7 " :%V"08 " :% #70B! ?A BAA.
# B ?BA@A $EB"8 7" /F/." B/F0 ?9.
%<% 7 ?BA 8 7" <." B/F0 7?> %<% 7
:A@B #F#9.! G" <"% : B8 #E""% VI K
F B :?@0. %7#%?!
7B8 B% % 8 0%"#% F.0 :F @ 8 7?K
A V"0" :% :"EB!!! ABA %$E"#7% :% ":"6
EMB!!! "0"."#% 8 %<% B" 9" E" 0 . 8 9"6
E" BAE7 ?.A :% 0E:"B $E% % B! " ? 9 8
"? V .B! %$M 8 :% B" A$00"BM% .K
B!
=%" <".0"" 4@ BA0!!! A B 7?
BA 4" .%0"B" %"# B" %" ://.V//#/ / 0EK
E7 0.% "B%! " 0.% "% 4A-M "% B" BK
@ 0 8 7" % A$A A ? A .%0B" B$ 7N8 7"0%
\.:%0% ? A .%0B" B$ #"0% ?BA@A A 0"B .?K
9.7 ! (" % B" B/..E 8 #"VE$ >:%. %"X 76
- 8 #- 0 0.% " %"X -A A0 "0"@% %8 I.//K
/ V/9/ / :A$ .A44"#%" B"@%F#%B%@% 0 K
? A .%0B" B$ /.7". ?BA@A A VI7#""9".7% !
A A VI7#"0"@" <F07 ! $# :.7!!!
.#%" =% 4" % BJ% 0"B" %"#"%" J
>"% % :%"F#%B%@% V%:%8 :AV/ B" 4A-J %>
7J%"#"9".7% ! ."4 :F //Q!!!
% PA0 00B 7? <?A@A 8 <?9A@A %"
:":"8 9 B4 ?#B@ 09 I#"7% B"8
5
B"" % :F B.% <@ B < VIV"K
7% B" ?#A! E4% "B%0"%8 7 :FI#// F"9%@% %8
V/ "F#" 7< 70F8// .0F 4A "#K
> ! V" %F VI@7/ / V%B: 4" /VE <8
(" % %<7% :" @0!
" %0 %<% .%0 @7 ]
B%"8 V//B""8 V//B"" <@ 8 .I-/" 8 7% "K
7% % #F <- <- .: 8 # B"" % .FK
7 B :F B V"<" "% B/F/ ! /." 0" B/F0 8
#/." 0" 74F8 #/." 0" . B/F/ 4":A <%"K
"% 7":"-"% .:% B"8 B%0@ B 9?F7A !!! 4" BAAK
7A ! 0 7 V%:% I0" % "9%8 % 7 V%:%FK
0. ?BA@A A Q 7 V%:%8 F0@8 ">" B% V%:%
F0@8 # V%:% F0@ 0"#! 4EB0
#"0% 4" 0E0A #F# :% "48 #"0%4" 0E0A8 0OK
0# :% B%0@ :.0@ $B""! " $B% % E% % 8
"4EB 00 .? BABA@A 79. I-/9/."" %06
E"#Q!!! F#"? 0 F"9%@% % :"F-. .V/K
/ " :" "" . -0. :A 7> <"4%7% !
# $"9E% 0" ".F"" V%:% ."":"." ".% "% 7/K
.O A B A<AFA." :A .%#-<.# :%.< 7> ?.A K
7A ! 7B <"$" %%B" -9. :% ## V//07"K
%F8:% .F <?9A. 0"O O$A B8 :".% :%
F.8 :% $0"# ?A!
.F0 /7#/ V/ :#." 8 . I./ .@ .I/
<"F0" @ I / B".% <0AA ?B 7//."B%@%8
9E0%M % %00 0% E"B" . 0"B VI0/" V/K
"F" #".% 4"B%@% 0 <@ 7"% B" .A/K
:" " BI "." A>A.B"%- B$ I#""% VI0". %7#"K
9"7% " :.F B7 4" B"% "F7% ! F#" ? 0
,
"#6% A$00"BM% >"% B" VI / B" B" :% 7I K
0" <@8 4AMA B0 B 7" B" B" :% B0
. 8 -7 M ""7% B" 7" B" B" :% #A#0 7< ?K
BA@A A $# 4" "4EB ? VI" $Q!!!
A 7# ." 070 7/7"0"B%0! ("K
% O$A V%:% 7EB" ?07 %7#"B%0! Y#"7% B"8 :"%7% K
B"8 "@" 478 VI"9"@% I" #%" 7 :"@" B%0".8
VAAA A ?.F0. %<% B%! GAAQ 8 $" /.J/ 6
BF BB! %8 :%:%0%% :A B # 8 B"@% 0%]!!!
A 07 %" A "##%0 .% 7" % >%A" O$A
##:% " .8 # .:% " -.:% 9%E 4""%0! GIK
/?A0 ? " . 7%$?BA8 ?9%E B? A.!!! E#"0 V/ K
"% % #.7NE#!!!
/>#/?@A
W%F%8 5' # &,,2 R&155T $0"B %.0"#
H
D( (
#"."% B" (7AMA & .#@ # B@ 7%7%"K
7% B" AA B@J <?. 0<0B :% VIV"
%"%?BA! (:$#! G/ "F %. ## F. 8 #"-"B"
BI."". $" / 7"% 4" #" . "$% BV9.
/7#/ " ?BA! @ ///F/0B" 8 "#> :% .".K
%. V%:% /." /." :.F B :A .# :% .B
?BA@A F?BA!
"%0B" % 9":% 9"E -?7#A8 7# B @< %>"% K
B" I/0/F .: :% #. 4B! A0AF. 4" .?..
B0 :% ./</. <@ ." V"0%F8 "B"
.0F % 9" B8 .AA0AF -. #?-0@ :FK
0F#! = 4" -. "#"@% " B?BABA! "EF K
0<# F@ %0B%!
"% @0F8 V/ B/ ?0@ :F0F#! W%0B%
.B V 8 A<A. :" %8 ?VA 8 B/F/. .0B F
B$ %EB" VI/ /?BA! % ?A@A I / " V"B%@% K
0 .7. :% <@. %F%#%B%! A8 " % B?@0AF :% <?9A.
7"7% %B%!!! B .?F#A! -."" ##! 4A7A A
.A9@ B! 0%0"@":FB!0 7# 7? 0%K
% %0% % AA0AF#A! G"#%B%@% -. :":"@% #
& %@" B* A6 V6A "$%!
;
/7#/ " B! Y##/! #> :. B! % % 7 A47
%<% "#%F0"" :A .AA ?# 4" -. :% .A9. BK
$ %E4" A7A" ?B B! .8 "% B0A#
F00F# .%8 %.% %% . B $4B <-07 B <K
. :?@A. :% V//#/ %F%##%! ?.. .7 :.#@
0 4A7A A :% .# -" <""% 7 B8 :AK
A# B?@A 7///-8 /.7"B%@% % VIB/! B :A
VI." 7 00 A<#A@A #> .? <. :%.<
B0 .?F#A! 9 9 $.B! B0 A@0F @<
./#/@/ V%:% "" 7"%B%8 :B!
# :A A0AF. 4" -"0:" #" % 4 -" <"7% B"8
7.. /.7"B%8 /.7"B%8 AA B@M . #>K
V"<#%! A :% . #"-"7% " :.0. %7#"B%! K
.# <?9A. :% <@ 7 B/F#/! 0 :A 7B
>%B # B :% B%F% 7 B %.% 4A B?@AK
0AF#A! # 7B VI/ 9" 4 B/F#/@/ "B" :6
:#! =@ /7#/ B"8 ## 4 "#> B8 $4B
:%.< B"> B? B8 7//B/! F0 A.F#8 V%##%!
%F% 7 :A 0% % 0% %% ." B% 4A K
B VI/ 9" ? A B B?@ABA@A A 7 B! V9 K
:A <?9A@A "7%V"B%8 7 ." B% 4A%" :":"
:A :":"@% "0%0"@" :FB! G/ "8 V"<#%! =?K
9A. 7/# .B"F"%" :"E:" ://? 4" % ""% %
4- V"#%B%@% :E % $4 "#"%" :"7" %?BA!
F %""B%.<" V/9/ B" #?8 -A0B8 :BK
B 7 .A44"#% :"%%?BA! B"F"% %" ? FK
?8 V/"F%?4" ? " %?8 7"%?BA! A V":""
".E7 B B0 "B%?BA! =/ ./:% LB"0 ?@A %B%!!!
+
#. .B"F"% :A A 0.# VI/ 9" .?.A K
B .<?B! A FF8 ? Z-7 ^ B #K
:%N ?.4"0%F#%!
<V"<#%!!!
-7 :A $## 0"0 A B"@%B%! .BF
-". .8 ." B%7% -". B! " .B "7" % " <8
".B%<7"% " 7A7A8 ".B B% " 7"% "?VA K
BA! (7A 0@ 8 .A#A :% ." V%B"8 "$%K
B" .7% % VI/8 7/# .B"F"% " :" "0"B%@% % X
B%0@ B/F/ B/@/ /8 /"@% % <-#@ BAB!
F#" ? 0 "#> B $?0AB . V"% " 7 6
:%" 7%" <-8 :%" #".0" #X ? <.0K
9@ @< #"-""% " #0 ! B B #8
:@8 :@! ( .% B?@ V/ "F" 7"7" %X A< :AK
A# #B.#B! A 7B B%@" 7 :A A .K
F7 B B% "%"8 .AA.0 "" <-8 """%K
% .:#8 B%F"% % VI7#"%"8 BAVA7A VI"%"
?0 $"#" :.B!
I"9" V"<%?8 7 0 /%"#% #?8
E.% ? :" " :% 4A <.0?BA!!!
7 AA7A ? $/.0"B%?BA! G/ ?ABA .%8
? 8%0%7 I / ".#8? B@<.8K
B ##847B#!(? A B9 7. #7 B
$/ V/ $/ V/ @B!
% V/ % " @AA:":" 4 ?BA! %. :%
#"-"" <.." ?BF V%:% ? B . #0K
?8 ././? 4" $.0?BA! % V"%. 7//7/ _
7# V"B%"! % .F..8 :% V//#/!!! #08
7<0!!! = B8 B .B8 #F A4K
B! A $" VE0""B" :.0F ? -7 :% :A#
3
f
.4. ?B B! 09 . #> V"<K
#%! % " 0"@"8 V"% 0"@"8 %< 7. #7 :".% B/F/ K
0"@" .?ABA! (#"9" $B."#7% VI"% A>A. B%K
.%0%F .B!!! A 7B %B% .% 7 :% <@.8 ." B%
7"7% " :" " :% >"# %F%#0%F#%! @ "#"@% B" 7"K
@%#"". 7"BE0 V"B%@% #> .?F0@ :FB! .K
# ." B%7% " :" " :% #.0 VIV"" VIB/* A
/<.B 8 /<".".8 :% B" #E".%B%!
% %.% $0"B" "#%F#%! I# #> 7
7 %B .?.. @< #0 8 :A $%< VIK
0"B%@%8 >.# ." B% " :" "B%."% % $"0" B@ %.%
. $4 %0BB .?F#A! 7 :% $K
.F ?B 74B! 0A I#" 7 7<%"8
V"B B 7. .A0 7.%"8 % 7 %" 7
7 B :% $":"#" :A .F7 B B%.%B%! K
"#" /"% " :.#! 0B F 8 BAAF 8 7/K
B/! W%0B% ? B B?@A0@8 ?0 V%:% %.% . /7#/ K
B" //0"@"8 .F0@ :FB!! %#""
VI"%" 4 8 .?.A B ">"7"% #. :A
"B%4 .F8 :".% I0/ B" %. B">?. 7 #6
#! % 7 @ E%B :A ## %FE"# .?. "0 %"# 4"K
B%! W%0B% :A . 0%. 4? 4" ""%"
0 B%%?B! -7 :A 7I"B" 8 :A .0BK
FB :% F" 0?BA! :A ." B%K
7% " :" "B%."% % 7 ?BA! B$ .F#!
F7 @<# % B%! - :A A .?.B! % %?0AAK
.?%BA! #. F0FB! A "B% .%F% B" 7
7 0 I /0B" "@%"B. ? B 0"$0"#8 %0BB %7K
#"B%"! 8 :/#/ :A 4%"#"" :.#8 :.#8 :A : K
9 E. %F"#"%8 ? A :% B.%. %<% %07 <!
"#0%F#%!
2
?. 8 %F"#"" #"0% "#0". %7#"B%! A
B .F B BA %@#% EB"0 ?@A ?BA@A A K
B!! E.% :A 9 9 4 7 7%E$7 "0"##%@% "
. "B%"0"B%"! -7 %$#% :% BK
$ 7?.ABA! A %:E7 8 7. "%" B?.A 0@
4" ? A ?.F0@ :FB! $#% % " #%#"B%! $ %K
EB" 0"$0"#% % . 0. %7#"B%! 7A9 #A##A! 76
B I-#/!!! - %.%0%F8 V"%" 7<0F 4"
VI"% % <0F#! A %.% 9% % 7 . $7"#% #9 B"K
%. B V%- :% #"M7% :.0F#! =/ M./ %$#%
." B%7% %79. 7 0F#! .% B.%.7"77% V"<#%! W%0K
B% V" < AA 8 <%#%F0%F8 /" /" ""7% % 7.8 :%
<@. .?-B 4" 7<.8 .?F. B K
B! G"%B" . 8 "" A@B. :%0%?!
A A $4 0] 7 0] ?.7 :% F"# 0 ?K
BA@A A 0?B! %.< B.%. V"<0"B" .AK
9@ B :% 9"E 4A7A ?BA@A $EB" #". K
V"B%! P"E -<B 4" $":%% " B@##! %K
7>%"% % @0. %7#"B%! .# ? A :A %.0 .6
F70B.%"% % :"."B%@% .B 0"0 A "#0"B%! =%@ "#
"0%?B! A 7< :F 7B! I0:/B"B%!
% B".% .:AV ."0%0"@" :FB!
$#% %F"#" ##! = <-B :% #"F .K
#! @9@ B :% #A#0 #A <.B! #% /7#/ "
".#%8 .? #"F#" -%F%B%! % -< B -7 M 4"B%!
:.J. $E# B :%% 9% B">J -%F0%F "0".
###! 44"E 7?0A##A! (? B! F B! % ."K
" B$ 7B! /F/ B/!!! A "0". $?FA V%#0%F#%8
-". $?FA V%#0%F#%! A8 "#" :F. :% ##.4"0%FK
#%! $#%B B@ 8 "4.% B" 8 % " ? 7#0. %7K
#"B%8 ..#8 %$#% B I-#/! A .B B .K
1
# "#0"B%!!! %.< $0"B" 9/0"7% % 0 :%K
" 7"# I-/?/. .? BA0. A "##%! ( " V"%B"
?#A . V"B%! A #>0 B 7#. B"@%8 V/K
/07""". V%##%! .# #E" ..8 #%#""".8 .?6
%"// / I#"". :%.< B0 V"%" .<#! % B0
%"%8 :% B0 V"% V%##%X BABA!
B :@B! -7 FF#! %@""% %
/"% " :.#!
% 7// 7 :AA@A E0 "B" :A <I"%
$EJ. 8 F%0B% :% .9@ .F7 B /.0/F#/!
I B/8 %$#% 0 V"B%! F <##! GIK
"% % <#! A0A. 7.#! %F"% % V9B##! A
$E%VI" .@?BA!4:::A0A00$6
"#0B. %<% ? :% F"" #0. %7#"B%! % B.%.
7? B :A A 0F VI/ B/! F I / "
"@B% 4"!!! B/F/ B/!
#9 $4 B .?.A7A9 -7 M $%0E6
"7% B" :%.< $>#8 B% " 0". %<% 8 :A8B@0 "#"@% B"
.B! ##. :%:%"% % BV0?B! F0FK
B!
E" . .%8 B Z%.A^ %B%8 -7 M @< %>"K
% B" 0% # I/?8 9"E -?7%#A B <. -?K
BA!
% 7:$#! %.A B"" % .7 B // / .K
? 4" 7< #?BA! 4%B 4B"# "B" -7
7# B :% V"%. %" :":"8 . 0 V"B%! 6
.A ? B // /8 ""% % .07 ##! (AB .K
7% % VI7#"B%8 7< 8 7. 8 ::7 4" .B"F% V%:%8
."70"7% %<% 4B!!! 7 #E" . 8 B"B%@% % -K
&'
#!!! W%0B% V" 9% V/:/ ?0A 4"%@%# <"$"7% B$
0"B <.0F#! ? .? @A BI B/"!
-7 M 8 :A "B% .%F% %" # F#@ B :"%8 "K
.E7 /.7"%?X :% 0"7"" $.. B % 7 V%:%8 "#>
B/F/ /?BA! 4F 4F .BF B%% % K
0@ 4" ? #". $"9"% ."%0"" 7I"0"@" :FK
0F#!
% V/ 7?BA@A 7A" 9"4- 4"0"@" <F#! "
B"B%" . %*
/ // B"? :" "-". <?. % 7 4K
B! B$ #?-A 4" .:. AA7 #"F.% "B"".
F!
A 9"4-V" 9% 0".B$##4" 7?BA*
7 ?BA B 7%B" :F. .%0%7" VI0"B%0] K
7 ?BA B 7%:A V"B% %]
$#% > #>7%E# 4"0". %7#"B%*
A <?. ""B%! #. ?08 ".% :%#K
0"8 % 7 B$ %EB" B8 A0AF. #?-.K
""B"".%- :%<0"."8 #9 ?0 $4 4K
- "0"." F! " B%"% =% J% F%0% B" V"K
%?B! @A0 =% % B/F0 :70F8 AA7 BK
@0F8 0 @0 "B%0%F8 .< .<0F#! G"%B"
. IB//0/F" 4"E B/F0 #A#7@& ?0AFK
B!!! A B .<0F8 ? .:"#0%F"
U A#7.` 7%!
E VI /0 #" B" % BE 6 :"E #A#7@B!
AON!
11
ZA ^ B@ "#"."% " B/F0/F"B%! B :"K
% :I" 7"7"% B?F?B! # %B%"!5
A .BJ#>7%E#8 0A.:% -7 ." B% <% %7% K
B" 8 ::7 B 8 % "7% B" ? :% $:" 4""0%K
?BA! . :F V"% 9" ." B%7% % 7 70B
:A0AF8 7 %" ://0/F#/! A 7/# % "7% 7K
I0/F8 .B"F"% /"0%F#%! #. VI<0".8 ." B%7%K
" :" " % 7 .4AF0. ""0B%! A 9 .
F. @ #"7%%" :A 77 B@B 0B 7/#
.B"F"%7 %"4"BE"#0".8.?.F0.%7#"B%!K
.# F%0B% 7 ""7% % ."70%F8 # .0 ? #0AF8
B0 :" "0%F#%! .A "% B" #A##A8 <".#%8 :? AK
A :/.#/ 4" 4B*
JG%#0"8 :".% V""0"7% Q
% 7%:$ # "% @." :A "B% .%F%8 V/ "F"
.F B% <I./-8 :?A "@%- BAE "##%" 4" $"-7% :"6
5 "$ :A ." B%"% % # E % a 7"7"%Z #E:%K
%" -7 #.B%0 "##%."% % %."%?! W.# #
B%" :A .40" 4A- # 0 4"%"! /.
://. "7% % :% FO:"7% ? :A .40% B /. B"0". ?
# E> R7VN #9.`9%. 4" =% 9"7% #T /. .K
40 4" A 4 7? %E4" "B%" R"6T $%.7 B
0/#"F"..%B%! 8 48 98 ? R"@"T8 / .E RA 6
."8 / "T! 4A- .A B. a #^ F".% %7" "7.%
A N"9" /F#"%M % R"A7TMA #?-. # B.% 9"$" "K
0% % %70% ? #A7 E> B B"@%F#%%0%F#%! #A7 /K
V#% 9"$" "0 0E E7 E#% 9"" V"<% 9" :% 0 6
# .40 4A- $/9A0 #"0%$ 4" #"E>>A
. @" :A %7%0 # "0 ?0AF#A! A #"49%$ 4AK
- VI"B%!!! 9. W"$ (/"0 >" B%M % =@#
OV# B R#TM B@% .8 -"%F 0E E7 V"B%@% VI/K
0".#" ?A- :A A # 4" # %70% % 7 olmasının B
%$#%0E% 4B! .# :A %$#%0E >#!
&5
E:" V: B?@A ? B//B/"! -7 #-0.
S "B% :%0%?X V/ "F8 "B% 0?BA!!! ?K
B %$#%8 $"."7" :% N0E ""0 ?BA@A A ? K
#? 4" .E% # 9 B 8 V/ "F" 4" ? A .7
8 4A VI.#" B8 "B" #"F"" #-0K
B F0. 0/0./ ?0B@0 %$# "B%?BA! A
#".% V/ "9"8 $>#9 B"40 "##%!
U
UU
% V/" 7:$#! -7 A 0F VI"% % ?@A6
?BA! = 7 B .A . VI/ B/! ="4%.
4" F..#! -7 M B! W>. 7I.0"@" :F0F#!
. B . # B@ #"-""% B" V"9" % 8
7 .% :% 7%$ .B%>" % % 9""".8 7//"".8 "%"K
". :% V/0/FN #/ $E% " V%" 7? . @ %J. VIK
V"" #":"BB/ "##%@% 7B :A B :% #"-" % /7#/K
" <.0F 4" :% V" %F <0 # B B% <I.0/F"K
B%!!! = 7 B AA .AF B A 0F8
VV9.%0 <0FB! ?@ V/ "F% /7#"% " 7"-K
#%@% $" ABA0 " . :A 0% % 0% % @ B :%
B0 E$" . ?A? 4" "#> < #?BA! : % V/K
"8 B@ <%<"."% VI@/7"% % F. ?.FF%" K
4F 4F <?B! .A %" - "#> :.K
#. 0 $" /0/# ?#A A9A B :% #E " "0K
7 -BB@ VIB/"! " B%"% B" V"<#%" 4"
$/E E"0% " VI<#/"! ?@ V/ "F" B?@A :?A K
:/.#/"8 VI"% % B%.#%"8:.#8:.#!!!
&,
W%0B% %.A8 4F 4F -M8 " - 7 #%.%#
4" " B"7" #". "#0"7% % #" :%$ "##%! "E:"9" K
.0@& :FB*
a G/ "F8 " F. $E. Q $# VI."B% .%
.% # "%F0"X 7 .B %.% 7? A V"0"8
:$<" B" %"B% .% A9A :AA 0!
a G/ "F8 " B/ E O$AQ GI"%0% 7" %
F@ VI/8 . 0 7" % 79.@ . 8 /"K
@%0% 7" % V/9/ " <-!
Z G/ "F8 " V/""% ::7Q =%<"."8 .
7" % I-/F"% " .!!! GI."8 B" %" 7" % ?.FK
F VI@"%!!! 078 VI /" 7" % :.FK
-Q!!!
Z G/ "FQ (%$ -"<"% $#A A 8 7 7< <?K
9A. B :F0 /7#/ B" B?F 4" :%"
B?@A ?A VI7#"Q!!!
b G/ "F8 " /.7". 4" -. Q!!! 0K
0 . 4" B40 7$$# 4"!!! 0 .K
I./"8 <0 % 9" V B?7A !!! 7.K
. B # .?F7A !!! "."% B B
:A@ //7/ ! ?A B .AA 7<K
7 !!! (// / :% A9A - B8 :%A9A @B :AA K
7A Q!!!
Z G/ "FQ /VEB . # V"Q!!! F.K
B 7< BI.Q!!! E4% :AA#B #/"% " :// Q!
A V/"%." :%" BE%0E VI/ Q A$A0AA :% <%@
B074E% VI@7/ " <". .% 7" % V%:% #"0% B?@A-8 #"K
0% I"%0Q!!!
& .0.8 40.8 BAE "#0".! . F*
0/ E9E#!40.8 .0.!
&H
Z G/ "F8 " $E# 7E$%:%Q %" :?@ V%:% .A4K
4"#%8 # V%:% %""0". %7#"" 8 #A@A V%:% /.7"0"@%
J7"4" 8 .?A V%:% 7E.% ?@A 4" . 4"Q!!! / EK
F. V%:% /%"#%0%" B?BAQ!!!
a/%#%0%" B?BAQ!!!
AE :%#0%F#%! -7 ./."0%F :@?BA*
a/%"#%0%" B?BAQ!!!
#>#.% B@ . 9"4- 4"%?BA*
Z?BAQ!!! BAQ!!!
GI"% V/ "F#" .0F0F8 :?@ .AA0AF#A! .%K
7% :%B" "0% "F%%." /7#/ " .- B! 4F K
4F :F .B- ".B%@"% % /N/ " :.#! .%K
7% % B" VI"% -BB! %%:%% % .? 7 B
.:?BA!!!
A 7".% .%F% F%0B% W. B?@A %"%?B! ?K
B8 .0F :% .A/:""8 7I 0/F :% ?9@ 7#V"%?6
X .0F :% .08 "%0%F :% :.< :AA?8
A4 0F :% #".""@" #"7B/> "B%?! $#%8 :A
% 7 %"% % 7":"-"% % -M #?BA!
% V/ :F :?F :% .7@8 :% .< V/ 7? B
:% I./" 7#V"B%"! @< VI@B""% % ? ##A8 V/ K
"9" A@F#8 :% .@ -#! 7#/ / B I#K
#/"! Y.// .?F#A8 .? VI<" ? B!
ABA. .A# 8 #%.%"% B"%"% % V%B%"8 4K
B. V"%."% "#"% %"B%"!
.F0 /7#/ %B%8 :% #"-" /7#/ B" .A :@B*
. Q!!! . Q
.# :% F. VI0/F#/! G"9" % . . B"% K
%."% B" .I-". 7"7"% V"%?BA!
(:$"% "." ? B//B/"! N.% 7# 7?
:% .I" 4B! -7 0". B #%#%?BA! %
9 4 % % %" % 7 "4% 7 B.% >. 0. %7#%K
?BA! I/ ." B /< 9 <?9A. VIB/"! -
BABA8 ." B% B" <?9A. %." :A :" %?BA! B
:I" A>. #F8 ./</. B"@ "."" ? 0F#!
Y "% B" :% 7// V .%F %?8 7@ ?#A6
?BA! 0. $. F%0B% :A : 9 "#> #?-K
B 4" ? :% -N% ?#@ VI#/B/"! A %$#%K
?0@ @7 %B%! %.E""% % @ ##.#
0 .E$% "% $:" 4"B%."%8 ? #V %
""B%."% %@%#% 8 0 . . IB/"9". :$E6
B :A V" < ?07 E0 V""9"@% " . % ?BA!
$%.E"7% % -J ##*
.% VI/ / 7 B . :% "."7% ? :A $K
4 4#.#%" :% % 7 B! :7 0" B . K
V .A: "#0"7% % %$# "B" % "7% " .0F8 :%
V"9" ? A 7$?FA. :?@. <%B " :":" .K
0F#! G"9""% V/ "F ? A 7A<A A VI0""9". 7 K
0F#! .# ? A VIB/ 4" ":"BN F@ B 0$K
A0 "#0". %<% B? BABA8 :% <@ $E% " V"#%B%! %
0@ %<% " A4B! E.% 0/F>%. 0 O$A
V/ "F" 4B8 J.B! 0 >"% B" ?@A A
0$A0 ?007 %7#"B%! G/ "F8 % "" 9B! A .
&+
./0"7% " 9 4"B%! % . ?BA! .# 9% "#% %
:0 BE%0E <I.0"7% %<% 7 .I0/ ? /"U
@% % ?#7 -F#B 4" :A $4 I/0/
8 :: F">.#% ##0 :% .$0 "%" ?0K
7 B%"B%!!! A I/0 .?.A7A B 8 B :"%
@ :/#/ %@%#"% %8 :%$77 I.7/ 4" "#%0"% %
:%" :%" :?@A- "%?BA! >%# V"<0"B% .% ?0.
:% %.% .A: 4"0"7% ! A B"4% :"E7 B .I V%#K
#%.<" #" $F0@ :F0F#! #. ?0.# " :%
%@%# 4" " V/:/ :% <?9A..0F#!
A B %0% 7" " "44" :A @A .B 8 #E8
=% J% %<"%"% B" .%07"7% :% .B V"0%F#%! B
Z/.E ^ #A BA! A .B :F B V"<" " -".
V%-#%! ?97 8 <?9A. =% $BA# -0F6
B! % :F 0A$9% ?0AF#A! ?B AA BK
@ 09 B B?@ABA@A :% ".". "4EB B .#
.-. :AA# 7 B .:?0AF#A! A 9 #"9/K
:""8 >"E."#" VI" :A .B $"0 V"<0%F#" 8 $"0
V""9".#" $:" 4"%B%! /.E #A 8 .# .BK
B@ ?@AA A FB@ 8 > /#.6# "7K
% % :% V/ ? A 7"7% B" #". #/""9"@% " 4"
B/ E $" #> .I." 79@ % B! AK
A %<% "." B" A< .AF "0" 7"-"8 A4K
. # #! (:$ B?@ G/ "F#" 8 V"9""%
B 8 BB ?@A A 7?B! @A $. :A .BK
#".% ?0B@ .%B%"! =?. FB! % V"9b
0"$#-# B?@A %.% ""% <0F ?BA@A $EB" ? A
I0/F8 B? 0AF :ABA! @AB A. :% .4. @K
9 VIV"7% " VI0B/"! W%0B% "B" 7"8 . 8 :A
R.4@ B%:% B" % #A#0AF#A! ?.AB .%07" .B0
%E"# "B"0%?BA!
&3
-7 :A $%.E"% B%..#" B% "B%.#" 7?
$%BB"#" V"% 0"@" :FB! =B <".%B%! % 0/BK
B"# AA0B! (:$ .F OE70B /.E B0
VI/ B/4" B%0B%. ? B?@A //B/! -7 M VI@K
7/ / <#! (% "7% B" :% ./</. $%E F".% B".% :" %
VI7#"B%! -7 J ." B% ?@A ?BA@A :A %F :%
B"% %B%! A .7 #A##A8 77#*
Q!!! "// 7" % 4" ?@A :".%?!!!
P%$E %. 4"8 9 4"!!! // 4" E"0% . B
J7//Q!!!
A $""9 %" A B8 .A B$ A.AB %B%!
7A9 .70 B I-#/! #7 :"% " 7#!
?-AA A ?0AA B! <@ ."0"% " 7?.#A8 <K
BB <.#! @AA <"4"7% % V"0". /"" .F#!
%.< 7# //B/! /0" ./0" . .0BB@
VIB/! ". "##%! % . ." B%7% " . VI"%"
:.?BA! % B0 V"% <".%B%! % "B%! #> :.K
#! % B/F/ B/! -"B%! % %<% B" .4"B% 4"
$"0" 7BB! %<% " B07%" :"E:" ?K
7 .F#!
W%0B% .B :" .I-/."8 BA0 $4
A<A?8 "#> 7<?!!! WE$ .. $4 :F
"B%@% :% :# B:"7%""" A4 ." .7 K
B.% .4. @9 B B"4%0%F#%! 7 % " #0.
%7#"" V#@ %%:<@ 7?.#A87?.#A8 7?.#A!
#.9 4?.4"0/F#%! -:%%.% B.%. "K
>"7 B!% " B%!(? 9 4 -?7#A A/B/!A7K
B ." B%7% B" ?0A B 0F#! 70
. ?@AF#ABA8 . 0 B% B%B%! D?7#A FA#B! 0K
@ BI B/!
&2
-J% %. :$B@ %F%#" ABBF "#>
#?- B! AA B . :% "." 4M
B! A E0"##" B .% B :"% @AA "
9"7A V" <"% % -< 4" " V% :?. ?
B# :A .>"#% "V%0%F B"4% -?7#ABA!
:%%?B .% :A .%0 V":"#%7" ABA $E.%0%
?BA!!!
@AA -N% -J% "% % #A##A! A % % " VIK
#/B/! 7 /.E #A A #/:"7% ?BA@A %<% 0AK
.BB"7 :%"B%! F"% B" 4"#"$%."7% B" <?.K
# :"% :A @9 %E"# "B"0%?B! 7E7" -7K
M % "7% /.E #A ?BA@A AB %$#% #$0%
"B%?BA!!! "4%" @9 ./#/@/ " ?#ABA! #
V/ "F" B?@A .B! $#% :A .4@ B%:% B"
# 4" 7" ""B" :"% %E"# "B%0"" /.E B
-J :$7"##%! G" < B" :A V"9"VIB/@/ OE ? K
##!#. :/#/ "70"B <.0F#!7 M0/K
.E #A MA ?@A ?BA@A F/-$" .00F#! $#%8
-7 M B -#/ 4" *
" %0 7" % B #. %F%0 ?.#A!
B"B%!
W%0B% V/ "F :#0F8 :?. #0E0" .0F#!
-M% ?#ABA@A @< B% "0"@" :FB* ?@ABA%.<
4F 4F F. ."7%%?BA! 7 8 :% . B %"
./#/@/ :%"F#%@% .IF"B" ://0/F8 FF0F8 .0F#!
@< #0E0" B?@AA 9 AB :% 7/#A $E% " V"K
B%8 :% ."" 77B8 #?-.# .I./ B! "E
B?@A /.7"0"@" :FB! #A >"4.EB" $EB" /."
-8 0 7.0F ? "% % 7.B@ BABA! K
&1
0 :.#! G"9" /7 V%" % "7% %B%! @< . K
. 4" /.7". :% :?FA. %<% B"8 A< B V%:% OE N
:% % :.. 9" A: B?@A VI.#" 7///?BA! %
0 ""% " .4%7% ? -7 F%0B% VI.#"
7"B :A9A :" "B%! :AA# %<% B" 8 -
%. B 7 B F. 7<. .?8 A<AK
?BA! " :% B.%. V"B% .% @< %0E 7%7%"7% K
B" 4""7% B@ #"-"7% " B%.%B%8 7 B8 BABA!
A 7B V"9" F.# VI/ " //. 8 G/ "K
F% $AAA B8 . <B "#"."% % #?-.8 9%6
$E :F. :% #> <".%0"@" 0"9:A ?BA! K
0 .B B%0B%. 4" 7"77% BA /.E #A 7@
"% % 7%" -J% VI"% % /< B"> 74B! G" 9%
B 0"7>" " V""% 7%% B%! % .70 8 7K
4" 4A-M 4" >%.M F%0E% % :% :.F# VIK
0"@" :FB! /.E #A 8 :% I#/" 70F8 <"K
%F0%F . 7< :% .70 ?0A B F@ 7.K
0F8 :% .70 :F B /-"0%F 4" :A $E%B" A9A B
:" BA0 #/#" :% "4" :" "0%F#%! (? "% %
?0AA B0F8 7@ B >"E .B0F
. VI7#"%?BA! (:$ -"0:" 8:" #/"% 7K
B.< 0/#"0EB%" :".F >"B <# ?.! /K
VE BA0AF8 :AA# BA0AF8 7 M0 .:% BA0AF
4" VI"% <0F#! /.E #A 4F8 4.A8 0"$%-8
## :%.B 7"7%" $%#:"##%*
Z@AQ!!! /. ?@AQ!!! /.7"#8 VI@7/ /
V"8 "#> VAA %" :.Q!!! @ %#0B VI/ "
FA V" %F 9%$ $E.%0% 7" 7% 8 7" % "7% ?9.#!
E% # " ://. .$0 8 9%$ V%"% :/#/
7" B" B?@9.#! F.#.% =% J% -E%#$#0B 8
0V%:#".% ("-#" ?@ $%E70 .B ? ? 7" %
5'
# . # B <%@ "9".#%! P" A:A
<I"% B" 8 F%0E% B? BA :?. B?@K
A :.Q!!! " %7A . B8 .8 VI"% "#K
> B B?@A .7. #8 A J 0" : 6
B $"#"% % #"7.% "B"?"%."B%!!! . 4"
B" %"% #?A :%" ./</. $4A8 D0% 4"
P"%"#/- 9%%B0"B ?9.#!!! >K
.78 . 8 -# 4" # B@ "#"."% %
$- 7$8 V"<%#"% %8 ?V8 # "$%"% %
. ? -9.7 Q!!!
ZWA #J # 8 J V/0/F"% . 0K
B.% "B$F M EJ 4" E.A#8 % BJ% "#"."% %
I-" 00 J % 9%"%8 I#"B" :% . V%:%
.4 M0 B"0%"% F" % B%Q!!! / " K
V% !. . :"" "9".8 F".% !.V B/""9".K
#%!!! 0% "8 .A44"#% " " G?:% 4" %:"# <I"% % 7A#K
7A .A08 " %0EM < #"-""%8 " .B"K
%M% :" BV8 /. 7""% " .F BA:%"9".K
#%! #8 ?#7 B >F. $6% 0A$%#6%6"6
:NM% R//. . A7A8 D7%>%. . A7AT B?F9.
4" :A 7$%"B" .: "%@%# BV8 A$N#6%6#6
E7NM" R#7 . A7A T AF9%.#!
Z" . .""8 " B"0% .-8 " <"%. 7%E$K
?A A ."7"0""9".!!! 9%$ /00"#"%" BI6
@/F"9B.7% !!! B%.<"0@A8 "%B%.<" 0"MA7 ?. Q!!!
E%0E B%B% 4" I@" 8 BE%0E %7#"4"/.7"! LB%4" K
$%0 ?Q ?.A#0.# %EB" 7"4B%0"@" <F!
7JB8 4A-MB8 >%.M :% .70 B -" <"K
% # B.4 0 $%< :% 0%"# .09.! "K
-"""9".7% 8 #"-"" "9".7% !!! #>6 B <-F9.
.A44"# :A0B 08 ." B%"% % A A# .B"F"% %
5&
B" 779.7 ! A44"#% " V"4F"0%F B0 V""9".8
#"F% " 7?@A0AF . . #9.7 !!! / E /<
://. .#J7 B "7% B" $/./0B4" : 9 $/K
./0BB E9% $%0"#.E -9.7 ! $K
0 . #E90 %<% /. % ""% % BI.#/@/ $" B0
F:%" "078 @A ?@A .##@$" .#" .
:%"E.A# ?9.!!! WA A.# G/ "F% F@" .
V%:%8 #%#" V%:% - ?@8 ?@%<%8 ? 0E4% F"%#
:$B. .9 %<% :% >%O" ."0" ?9.#!!!^
A 0"4J%"B" 7? -7 8 $%< :% 0A$%"K
% #744A "B"0"B%@%:A 0"$E:"#%0 :% V/K
"F 0"#%":.#8:.#8 :.#!!! 4" B%/7#/<I."".
% "7% % %.% ""% " 7B@ 0 @< B .0BB
4" 77. VI."" B?@ A/.7"B% 4" W%0E #>0
B?@A A<0@ :FB!
. 0.#"% $%7 B @< "" % "9"@% 7K
B .0 $0E N %<% B" /.E #A A $E% B"
7I /4"" :% "4V%:% .:?BA!
-7 @A BI B/@/ 4.%# 0"B B AB .K
F. 7I""". .7"##%."% % VIB/! -J% 8
:A /." 4" # ::7 :A 7:$ B?@ %.
?@A A :0 -?B! 7 ./</.." VI.K
"" .B .# #"0%$" :A <??A@A B ZA@K
AZ .?BA! " /.6# "7% B":A 7O"#":%% K
9% V>"# A.A7A B B4" .E% # B!
AB-"F#"6&5 # &,,H R&1&2T
55
4" V"% 9"8 070 /7#/ B" FA #".""% :AK
BA0*
aA .F0 :%" :AA! # 7"7" %F%#"9".7% ! G/K
" /"VI"9".7% 8 V/"9".7% 8 @9.7 ! " $EK
B" 0"0 A ?9.7 !^
AVAB
A 0".4"%9% #".""% AVAB "M% "4%K
0"-". . ? $E "7% % .-7 <." %<"%B"
<V 7"7"% V"%?BA!
(? V%% 9"8 ?#B8 ://. . -" % /7#/ B"
AA $.7%"8 ? :FI#/7%"8 "70"8 B"@%0% <"$6
"%8 F%F0 .7 :?A8 "% F B .B :% $ 0 X
$" / 7? B:" % #"7%%" %"% #%#"" 8 "% B".%
B">" B . B?@AA- : 7"E0 4"B%@% % VI/
VI0"%.%B%0! B V%0".#"#""BB/B "##%0! 4 7K
$%:% Z:AAA 8 :AAA Q^ #"J.%B%"*
D"0:" 0 :%%0 %0"0%B%X A$A0AA %K
"7%B%8 B"B%!
D"0:" 0 ccV/ VI0/F8 FF0FZ :% "EK
."#" A/VABJA :A $AO7 0$4%"# VI7#""".
0A.:"" "##%!
5,
">% ?.F." :? A A :/.#/! .< 7< @K
0" %F4"% :% #4 B! GI"% .- ?BA@A $EK
B" :" B%F"% " <-." BV -8 %% BAB.K
%$#%%" #%#"" V/ 4" V/:/8 ## 4" .8
B/F/ B//9/ 4" AAF#AA9A :% 7"7 :FK
.8 -"B" -"B" /.7""".8 O$0 " . . .IF"K
"% " .B 7//"".8 0 0 ."0 % ""
E$" V%" BAB. BAB@ V"%?X :% .A0A 0AEF.7
"#E>"#%"8 VI"B":AA#F".% B"/0%B 4" $E ./0"K
"%$E7"B%?BA!
a $ 7I"Q $06 B%%0B" ":E00 ?^
a <E.6% 7N "Q /7$6% F"$6% :"E 0 ?^
a >"F.6% BNB"Q J" B%"0"0 E" B"B%0%^
Z(" O6% "B"0% /" V"N%- #"9/0 0 ?^
IF"B".% . -" % /7#/ " :@BF .A0AF A<A.
:" %%8 7//. VI/8 % 9" :?A A8 .F. 7<8 "B% K
V?#A > :% ">" B% "% B" #A##A@A :% ./</. .? 9
V// .?.." VI"% % 7. 9 ? A 7 -9.
F0%.% B0F B0B!/"@% % V%%%."%0OK
7%.% % #"F% .F7 B "%0%F#%!
W%0B% F. " :A$ $A00E 08 %F#%E.0 "
9 B.%. 8 ."0 . #%#"%F"%8 % "%F"%8
/"."" ###B.# 7? 8 A 8 $E"% $%<K
%."%8 .48 .4 :%:%% B" >8 :%:%% B" % K
9" :% %.% B0 @0"B" #?- ?8 A<A?X 7" B"%K
?8 B/F/?!!! .:?A?BA!
#. VI"% I / B"8 VI/ 0"" 8 BAA
:%#.0 B@ . 7<!!! A0AF. ""!!! F!!! V/K
/F"!!! AA .%-%."!!! #"F%VI"!!! I-" BAB.
5H
.0.F. A<AFA?4" . B 8 ." K
B%"% " E%B :% $E% .F7 B #%#""". 4K
?BA!
%7#B :% "B" <- 0: B:""%" @K
ABA VI@7/ B" V"" 8 % %#%"B" #"F"../ "B"
:% 7O% E. #.7%0%8E#" < /"."% "7E <"$K
""" B$ %EB" .7"##%%?BA! " <%#%F0%F8 VI"
B0F8 :?A :/./0/F#/!
A 7/.O "# %<% B"8 8 . -" % .IF"7% B" B%K
"% % :%:%% /7#/ " .?0AF8 :@8 7. #F8 7<K
?#B 0F:%V" <a?.#?D"#"4"^VI0K
"@% % .? .?A. 7 B <.B@ % 9"8 ."#"
0" B%%" // / 7%"." 8 7.B@ #970 7K
#?X 0O7%.% % :A 0"9%7" 4"B%@% #"M7%" .F $7K
"# "##%@% % %$ "%?BA!
(O% E. >7 "7.% " % F. :%:%% % #E.%-
"B"." :A $E" V/" B?.#?8 V"% 0"@" :FB! ( K
?BA0 .%: :% F"" 7I"0". %7#%?BA!
7 :%#0%F#%! E.% D"0:" 0J0 "FM"7% :%#K
0". :%0%?BA! B"0% @ > ">" B% % "% K
B".% V// VI0/F#/! VI" ? A B%@""% " %FE"#
"##%!" ."0E N (O% "M"A7A9* a%$E4" B-^ B"B%
4" "% " <%<".%.#" :% -"0:" V/ B! A :% ZE$^
<"%.#%X . :% a 0"B"BM B"B%! GI"% % 7/B/ 4" B"%
:% F. %" ?.ABAQ
bG//0FI"8 V//0 :I"Q B"0".#% E"0AM#EB0^
Z("4" 9E A 7" % " V/Q .% 9E E $%#E:07 ^
5;
> ">" B% "% B" >B! (@ .?A A $4
.B- % B%"". :@?BA* F D"0:"Q!!! ?
D"0%:"Q!!! O? D"0:"Q!!! "B VI0" D"0:"Q!!!
D"0:" 0 :A .F# 0"0 A ?BA! FI#/K
7/ / <" "7% % # V"" .#0""% % B/"##%8 IK
#/ / A< 9%4""" .7 ##! "FJ"7% % #"7%K
%" 7"7% R#%#"B%! AB.%"8 VI"%" V/"". :%
./</. #"0" %" a #"F"../ "B"%0^ B"B%!
E " B" D"0:" 0 7# :AJA "4%. E"0"% K
B" 0"F$A :% 70B! " %:$<"MB".% "4% % .-78
V/ V"<0" .% ." B%7% % :% "@" #%" BE4"# %<% 8 < K
07 ! E4OBN 7"7%8 F"#E"#%8 #":%"7% ." B%7% % $"0 .K
B 8 $"0 "."."" 7"4B%0%F#%! D"0:" #"%@% B"
B" V/" B"@%B%! E" %#%> "B"B%8 7"B7 B.% "#E6
>"#8 <"$"7% B" B" ?B8 7"7%" @##@ .B VI"K
%" B"@#:%%B%!
?.#? D"#"4 " :% %7."0" <".#%! 0 V"B%!
Z%%0 0O7%.% $B.0BE.% >%.% % "B%]^ B"B%!
O7%.%0%8 :%%0 BAVA A$A0AA 8 7E.% B/K
F/ 9""%0%% 8 A<A. :" %0%% #"9/0 B!
O7%.%0%% 7"4" 0%7% %]
S ("4"%0!
G- 0O7%.%7% %]
A B 7"4"%0! %% % BABA@A08 B%@"% % K
B@0 %<% :"@" %%0!
" 0O7%.%0%% 7"40"0! =/ ./ %$77 "##%@% 0EK
E BE%0E :%B%* "%7!!! W. :/#/ 0.0 B8
5+
>7 B :% %.% 9% 0E E 0. :"$OB"B%! D"B"8
-"B" . :% "%7! @0"8 @0"8 . :% F! K
.# :" BE%0E " 0"A7 ?AA08 " B" EF.!!! F.
:%" /0%B% 48 4%7%8 $%9E0 4! =%<"."% 8 ># K
8 ."":"."% 8 7 8 """"% 8 F>. 8
$%BB"#"% 8 40 B 0O7%.%7% ?:%%! /#/
:A >< %" #"7%0%8 ."0 %" #47%>% ?BA@A V%:%
0O7%.% %" B" #"V %7% ?0B! W. 0O7%.%7% :A K
B :$7"B"0%?! " :% 7B"# .?.A7A .?.#K
?X " B" $%BB"# #"F% VI7#"%?! " 0O7%.%0%" "
VI@7/0/V""%08 " .?0 7:%%%08 " B" %$K
%0 <X :? A0A :/."%08 B%0@0 I/06
9"." %! O7%.%0%% 4"B%@% "%7 ? B""9" .#M%B% .%
:E :%% % #%$ 4"E 9% E"#" 7"4."B"! I"B"
. // B" <. .4V 7":"-"% % VIV/7/K
/.#"8 %<.%B" B@0 .B 0O7%.%0%% #"M7%% B"
B" 0!
?.#?A :A %BB% :F# D"0:" 0 ?BA@A
$EB" ."0E N8 OBN8 # :ON :""% 9/0"7% % :%B"
9?F#ABA! #. %M#%8 :%V%7%%@%0 ?# .?08
8 $%BB"#" :%:%% % #E.%- "B%?BA!
(% 0O7%.%0%% :%0%?7A A!
%.< V/ 7MB .0. ." B% 4# K
B.% V/"%."% VI"0"0". .I/.#/8 .I/.#/!
G- 0O7%.%7% 7A MNB%8 .$B" V"0"!
dV ":% .?9 B4A8 ""#$?4" :% :?F #" "K
."B%!
%$E4" BB" -". V/" ?-" ?A!
W. @0""% % % 9"%."% % -% ? %$#%4E
"B"0"!
27
9@B 8 <. 0E E B "%7 0%B%]
W%0B%" .B 9. >%.% " 7E$%- ? B VI/K
" :% %J#%B %" 7/.O# "B" D"#"4 "* Z8 B"B%8
:%B" .7 B ?.#A!MM A % .E8 ?BB.%"% % " $"K
."#" V"#%B%! "0% V/ .?. > ">" B% B" %F" .K
F# *
$8 B"B%8 $8 G/%7# :AB ?0B! K
0 7%B" .78 0O7%.%% % .E 0"9 . 0B]
D"0:" 0 B #B* a" 7%% "% %B" ?K
70 F%0B% G/%7# M :AA8 :A B% 7% B?.#?A N0
V"#%0"@% ? :.B0^ B%?BA! 4"%0%F#%!
G/%7# <@9.#! eBN 4" # :ON:"" :A %F"0"M6
0A ?BA! " $"0" -#? V%%- <.#! 4 7E6
$%:% BE4E4".%% AVAB " B" :A 7B .? 7 K
B.% :% .A9. "%:%7"% ?# :.#! A 90K
B 8 B%%."%8 B?.8 70 <"-." "%8 $%E%
VI0"."%8 -AA :F.8 %-".% F48 %F"0" -6
:A< %".B " .. ":".%:7%B%! A K
B 4A ""8 (%?A G/%7# V%"9"%."B%!
?.#? D"#"4 "J" 7?BA0*
7.% "7"" F#- 7"$#"" #"#"::O
%9 ?A . "B" "B%"9". "#%9""% >" " ##:%. "B"K
". 0O7%.%0%% 7E$ "#0". 0/0./ B"@% 0%B%]
B"@%B%! A #"#"::O B B :% F"
<.09.#! =/ ./ N/NB" $%<:% 4.%# F$7N B"$EK
VI7#"% " :% $/ "8 " :% >"7">"8 " :% "B"K
:%# %$B7 "#0"0%F"B%! "- #.%B %" 4.%# V"<%6
52
S% %F"B%! A A 7":":%* A $.%.N B"$E BAK
A- B/F/ 0".#" B"@%8 <- - %F VI0".#" %B%! A K
0BBN %""0".#" 0 "4N /.7"0"@" 4.%# :AK
00F! OE N" $" F"B" "44" 7."B%"! 7E6
0%"##" I 9" #"F"../ "B" /. 9"0#"% B" 0$6
E $- A@A B 7J /9E :A9. B #?- K
B! A$EB:" :%#% 9" VI<":" AA78 I/. ?0.K
% " B@B! P"0%"#"% 7/".7%B%! A 9%$"#"
B/F/ 9""% 0/##"$%B8 >%.%"% B" 7E.% ?0B@ B
" 0O7%.%"8 " "B":%E#8 " 0%M0E%" BE% F$7N 4"
#"0"% "7"" :.00FB!
4 7E$%:% AVAB " >"7% % :F B #. :%
4A.# F%BB"#%8 >"7$#%" 9"4- 4"B% *
>>"B"7% % ?.#? "X 7M :%<?. :/K
/. F"$%"% % V"B% % B"@% 0%] 9: B?AJB8
/.%7# MB 7"$# "##% % 0%]
!
Y" %7" (%47M#8 ? MB8 A 7MB8 0%0K
@ E%B #"#.%.## :AA 7?A A! B.% "7.%
:% E 0E "4N :% O$A8 :% :F.@8 >" N8 $/ "6
EN :% .0"#% 4 0%B%] ?. 0ABA] 0% ?A .%
? MB.% ("<A.N E7E :.%"7% #% M .?-?
$E:""% " 0AEB%B%!!! G/0"% %! A A ? /"K
% "0 9 4" 790F "7""% ?.A4" 0K
$% B" #"#.%.## :AA A7 7 !
A # "B% / 7" "%.8 :% %7:" " % F"K
"B%! " B$ "7.% 0 E%B 0"B" %"# %"%
?A0!
518
A B %.% "44" (%:%M F .6 9" O:N6
7% B" .E% A> $:""% B" - $>%## <K
. $".""% VI/7" % :A aD.7%#"^"%
4"E Z%B7^ ""% B" <.0 "B"7% %!
A B B?f#?A // B" $E7 ? "0 %"#7%U
%. /"% "AVAB " ./#/:$E "7% ".?F#AX "% B":%K
.< "7%0% %7E"%" 4B"# "##%! "."7:% 0". B/FK
0/F 4" "4 7E$%:% % :F /F/F0/F#/! ?.#? 0/#"6
."::%:% % #* Z".%8 :%%X >.# :A .B .E>%
0%]^ B%?BA 4" %E4" "B%?BA*
% 0A$>.E B0 4" #"9"BB/B" B/FK
0 ! "7"E B% :$7%!!!
A .?.A < :F V< /"% " $"."7 7% %"% BK
$ V"%0%F8 VI"% B$ <0F 8A0A. B$ 7%K
.%0%F ?BA@A $EB" $"."#" V"0%F#%! #. OB #?0:A
. %" "B" :N#E- A 0F8 ."0 % 9" :"%" .?K
#A@A :% ." ?VA B 0F8 # :A AA :?K
A A 0"OE " A#. :% .IF"" 7"%0%F #."
7. #B <# B %" .?- :% #"% V"B 74"6
0%F#%! 4 D"0:" 0 %7" <?.# "7 """. ?#K
B .:?0AF#A!
&!!! "7"E B% :$7%* 4"# /." 0/B> %<%
.A9.B. 7E0%"#% .0. :%0"" :% 9"7K
"#8 #""BB/B" A@0 :% 7B.#" 0/B> "##%K
"! .# :A $A7A7# #" .%B" 4" 0/ .F V%%F0"K
B%"8V%%F"0"B%"! NF#" 0"7"" :AB!!! :A.% -6
E>N%.8 AM#"%%.8 "$$E:N%. V%:% 0/ .F "#%K
9"7% B" 0"$":" :ABA! :A.% )E N" $EN%.8
W%N%.8 E:N%. V%:% >. %$B7 ""B%"! % $%<8 $%<
,'
B/F/ 0"B%.80B.8?A0B.8/F" B%.8 ":ABA.K
7 ? . %8 " B"B%"7"? E?BA.!
%%0 ?.#?8 7% :A :% .%#-# ?.A0AF
:" %?7A A! % ." B% % ##.%.## :AA A A!
7" /. ? "B"BB% (%0E4N 4" W"# .AA V%:%
A"0E %<#%$B 4"E ?. "0E V%:% "4#
B% N >"7">""% %8 ".#FN%@%8 "4"4N%@% #"#.%. "#0"K
%B% %!
4E%E# %"8 0O7%.% %" :F :A 0"9%7 F%0B%
9%BBN :% " V" V%0%F8 BE4"#%"B" ://. :% 7. #
I#0"@" <F ./</. :% :%V%9%%. #4 A 0F#!
"."7 V%% :% % #% %<% B" VI"% % 7 .-
<"4%%?8 G/%7# J :".%?BA! "$$E:N%@% G/%7#
#" .%B """9".8 "B"BB% (%0E4NJ % >"7">"7% % G/K
%7# N$ "B"9". 7 B!
> ">" B% ." B% ." B%7% " 7I" %?BA*
/.%" - 0F8 #?A8 9%B7% E.% 0/$%08
/>%B :% .%#-#! A ?%.A0.8 #7$%$ "B%- #:J"#0".
%<% 7: 4" 0". %7#"!
Y#"B" "0 (O% " #B! V :% #4*
A 0"0"."#% V/"%."% " VI"0""". :.K
?7A A8 F%%"% % 0. B% %?7A A8 B"B%!
W%% 0%] "" F%% :A 0"0"."# %<% B"@%B%!
W%%% 0"49OB%"#% F.8 .B :A 0"49OB%"#% "
:@B! %%0 .B BE%0E 7"B%"B"8 0% B""K
B"8 . -""B" ?#A0 $"."#"% B" $%< :% "#E6
,&
>"# :.00F#! ?.78 7%$ 9 # B IB".6
4E% //" $ 0 VI0/? 0A7A A]
/#/ B% "" " :%B" :@B*
Q Q YB". V%:% 0%] (%B"$%< "4.?.! G/@"6
9% V%:%8 .A0A V%:%!
4"# 0$:O7%"# $E# $ 0 $"0 :9.K
8 $"0 %$% "% % >%"##" 0$A0 :.0F#!
% :% V"9" 07 :" "" ?0 B -
B /.%"J% 0AEF. 0"0"."#% 7 B !
A7 7"40".8 7"4%0". $%7"% "0/7E%B :% "0% B"K
@%B%! ("4BE %<% .B B Z0"% 4" %7#%B#^ ?0K
B@ V%:% "."." %<% %B" Z%0.E ^ ?.#A! A 0"0"K
."##" A0A0N $%7 Z0A$::"# 4" #"0/Z B"@%8 Z ">"#
4" #$../0^B/! AB "."." $?#-""7#8 .B K
$?#>/0F#A!
A B">M B ?B $" @B %#% V//#/"%
.-B! #%. .%07" .%07" % " B"B%@% % %F%#0%?8
0?!!! A0A. $4 ..?! "7" :FK
B >?! (%V BA0 $%BB"# 4" 7/M#" />" %K
?! % $ 4"$ABA V%B%?! D"#"4 " %7" >%.% B"8
%7 0B % B "B"". 7? %J#%> >#0.# <".% K
0%?BA!
" 4# 0 :"@" 0%?A08 " -0 :"@" K
0%?A08 </ ./ : 0"0"."#%0% :"@" B%"9". "#K
>0B ":% 4.J8 " :% 0 VI":%%?A0! "
:".% :% 4# 70Q!!!
#. B?.#? %<% :7#? A A - B4"#% ?BA@A :A
"4B" <.0.# 4" ">%."% %<% ." B%7% % 7/.O# %"
,5
#"F%M "#0".#" :F. -9. .00F# .% BFB.%
:% : V//#/7%" :"E:" .- < V@ #6
N % "4% B?BABA! % B.%. 7? V"4". .$.$6
%" :F AA :% :FI#/7/ 0F8 7# :? :%
0 #? V%0%F G/%7# %<"%" V%B%! ( .% :A .B
:% V/ "F#%! /#/ :% ># V"9" % A0"#% % :%K
B" 7B8 ##! "."7 :%6 B.%. "44".% $78 % >%E%
A A#0AF8 <"$"" "% " V"0%F8 7%V BA0 BK
@0F#!
(O% " G/%7# J .IF"B".% .0-"% VI7#"%."
D"0%:" 0 B * ZA .E>% B?.#? $EE N0 V"0"K
B% 0%]^ B%"". D"#"4 "J" 7"" %F"" ?B V%B%!
4 7$%:% AVAB :% %7."0" <".#%! G/%7# M
.F7 ?#ABA! %<% ? A $#7 "##%."% % #6Q
?BA*
AB <V :% B0 4! "0"."#%0%% V/K
"%."% % % .E "B/!!! O7%.%0% @0F8 .7K
0 V"% %0%F8 .B 0 #.0F8 "."."%0%
.!!! B 0 F%0B%!!! #. FA 4 0"0"."K
#% % 7"4B%0". %<% 7" % OE>O 7@ 0@ 0"9:A
?BA.!
?.#? $.7B! 44".% V/ =09MB W#
DF B/@/ / B" %B%0! V"9"8 :% 0/BB"#8 :%:%"
.B.! 0 ? .B V/" .7"##%. .% :" B"
:B0!
D"0%:" 0 V/"". %E4" "##%*
G"B% ? B :B!
,,
BA :A B">J D"0:" 0B!" B">% G/%7# J
4"B%! (O% " :% /7" N #.7%0% -? 4" :/#/
A$A A8 :/#/ $/ "% % #"4B%M ""." @0"K
"% % >"%" B?.#?A #"7$% %<% " B""9" ">7% "
9":"##%@% BAB. #./7/ B" 8 .F V"%K
%F% B" F?BA! W%0B% $"."7 B% N :% %7#%@.
%" B% %?BA! ?.#? D"#"4 " :A #"."/>"% $"-
." B% %<% ?BA@A A ? 4" BAVA7A :% #4 K
. 7#% % .I7#"@%" ? A?BA!
G/%7# B%7"@% % .?#A@A .?A B0F8 "% %
@ .?0AF VI / B" .?- ##8 -//7/8 #"6
."/>7/ A$E N :% 7BE %" ?.A0@ :F0F#! ("K
7% % $4B BI " 8 .4 $" @0"7% B" :% -"%
O$A B?@A?8 /.7""8 ://" . # ?X B% "" K
"% . I-/?X VI@/7"% % ?.FA?BA! GI"K
% I / B".% -"B" -"B" . @ 7?8 "% "
"""" F. B0#?BA!
D"#"4 "-0@ 7- <IB/@/ .I7#"@% % A7AK
9 ""@% % 9":% " .?BA! % % @ BB! GIK
"% % .-B!
#. ?BB.% $" F" 0O7%.% % #"J7%%" F".% %
B"@%F#%0%F#%! "<""8 .%%0" <%0" %@"8 E4%" 0A 6
%" :% E" #$ :" "0%FX BA4B.% "4$K
0" #:%N :% 9"70"#8 :% " .8 :% 9 8 :%
$"."# V"0%F#%! G/%7# J0 BAB@ B A< O$8
@0""% O$8 -"%"% O$ $"."7% .A@
0% % $E"% "8 %7#%.:E% /0%B"% " BE% :% F"K
" >7B?BA!
W%0B% /7" N -"F"4%8 7"0EN7% :%#0%F8 0/ #"$:
F.B :%.< B ?.A 0AF#A!
,H
?.#? D"#"4 " ## :% /B A 97
B?#A AVAB"M"* a 4"#8 ".B?70%N
F""B" % 7 :E V/"%. :AA?! A %7%:%V>"#
?7 V"".!^ B"B%!
$ 7%$%: G/%7# Q!!!
g
* *
AVAB 9%BB%"#" G/%7# M0 V%##%! % F"K
" 7I"B%! BB <.#!
A 7/.O## %7%#%>EB" "B" > ">" B% "% B".% 7?K
VA 87- A0AF V// 07 ." :.%.
4.A :% $E.%0 4%"#% B 4" B"B% . %*
?.#? "8 $" .40% 9%:%N 4" #:%N "% 4"
:% 0"B" %"#% 4B! " 0"0"."# :F.
" %%."% % #.%B %" :FB@ % #%0 ." B%7% % "7K
.%%."% % #$.%. %" %$E"# 4"%! A $EB" :%0 K
.%0A.%B"87? 0A$..%.?A!"0%"#% 0"K
B" %"#% ".E7 8 0%F"#% % 8 #E%$% % 8 J "7% % 8
9?@>N 0"4.%% % #"M7% % # BB! . 0"B" %"#
A0O0NB%! E.% ? A ##:%.#".% # :F.B! %.%"
0A$%> ?07 :%" 0A$#"%>#%! $EB" >%.%"% #"K
..%7% B" 0A$#"%> ?0. E0 V"0" 0%] L"0%
0.7B ">E$8 % #%E0 #0%0B%X B$ B?@A7A %%K
%@%8 V/"%@% #"0% B%X E.% :A 0.7B $" 9"0#
:% :F. ?B 40@ <F! %"#"% ." B% 76
0%0%E#0X F%%% "8 0O7%.N7% "8 "70% "8 .7 8 0%6
0EN7% "8 "0"7% "8 V%0"7% "8 ." B% 0%F"#% B" 8 ." K
B% $A7O7%"#% B" :% <"F % 4"B%@% % .E ?A A 0A]
? B #"7%0%" # "770 :% "4. 0% #E6
.%:"B"] 0 "0"."%"8 7 0A#:@ :% IK
". 0%B%] 74"< "B":%E# %" h-? F%%"% 0/74% 0%6
,;
B%] A7JB.% "4"% :%<%0%" 7- :%
7 B :% >. ?. 0ABA]
D"#"4 "J" 9"4- 4"0"@" %0.E .0B! G/%7K
# 4A .>"#"% % B"@%F#%0%F ?BA. $E%B"
%<"% V%B%"! A B">M D"#"4 " :%" ""% % <-?K
BA!
G/%7# 8 # 7%..""" 7/7" 0%F ./</. :%
>"7% /7#/ " V" %F8 .?A .08 ." 70 ?
:% #/ 0F8 4/9OBA V"<%B%@% -"0:"8 %-".% $%E%
VI0"@% /7#/ " 70 B %F" 0%F8 .?A V/4"
.B%>" 90B 4" # " . .A0FB %F"0"%
:? F4V%0%F8:"% " ? I ".:%@@FI-/ " 7K
0F#! # -AA .0 -:A< %<% B" % 9" V/K
4" <?- :// 0/F . E% %."% VI/K
./?BA!
4A8 %<% B?A8 ? "0" %"" :"" 0%F /.K
7".8 AA -/7.// >"7%8 V" %F 7% "7% % 4" <"4%. :"% %
I#"0"" %-".% <%V%% W0 .A0F 0% # 4" <.
0E4% %F"0"% <A$B B <"-." %8 " .#" .7
4" .#0" .#0" B%%@%8 %% :B V"<%B%@% ?
"4% .A0F# #?A@A 4" . "0" %"%" B%$ "K
.".8 B$ /.7".8 B$ .?.A < VI/./?BA!
A %:7 # B %.%7% % B" //0""%8 #4K
B"@%F0%F#%! %% <0 4" 0"$:"#%" #0 :% .A4K
4"#8 #0 :% ".".8 B%@"% A0AF.@ 4" FJF7%"
0/."00" :% .B 8 :% F%%B%!
(E" B"" :/#/ 0"$E"#"%" #""% #%#"#%."
.B 8 ".".:A %.% 4/9AB #".0% >"#"%"8 $4B
://"8 ://" BI " @0""" $"0E$" . ?. .4K
,+
?8 B?@AA?! >%> 4" -. -:A< 8 "0" %K
"% %<% B".% . :% 0"4A F%% B/V/ /@/0B"
."<" % /7%#/ " .? A- ..#.< VI" <%0" B" ? F
:% <%># ."":"@% E$" .# #4 $##?BA!
B 8 :F0 /7#/ B" A< #// %.% A9A A "K
"%" #A#. // " I#/- 4" %7#%@ E VI7#"%K
." 8 "."@% :A B :% .# 7///F/" 0"4A
B0 "#>0B B?F07 4" :A 7"#%. %<%0B".% %K
8 $E# :/#/0 V%%%."% % N.7 4" $" . V/"K
%@%0B" VI"B" -#?BA! "." %.% 4/9AB8 :%%
.A44"#%8 B%@"% %F4"7%" :% 0/:E""" V%%F% 9" :% 7K
%" %<% B" .E$ .A44"#% 0@O- %F4" % 0A>>"8 .E$
7"#%@% 0A4>>. A0AF.@ :N#E: ?. 74F07
/"."% $?-#?BA! A 7B 0$0A :% 4%"K
#% <"4%. :% @0" %"9 F8 7"# :% -"B"B" "6
0% :% BI /F" :// /." A0AFF8 :A B"@%F%.%.
.:" B"% :% % F%$ 4"%?BA!
A #:%N $"."#"% E$" ."%8 F%%"% .?9 :%
0%"#% #E%$% %8 7I48 =B 8 D"4 " .$0 K
. ".B.#"8 :/#/ 7 " #%. 8 I7"0M"%8
?.7 M8 ? %.#%B "7 .B B #74%
"B"." :A :%.< B.%. %<%0B" 7 70%0%"#"K
% % /$ #B?BA!
D"#"4 " 0 7##" :"% ." B% /"% " BI "
%7#%>$0.E :.F # B "%%9"7% " -"%F @ K
B Z:" VI:". #0. "E"#% % :".%?BA0^ B%?K
BA! A ./7%#$. B G/%7# M BV :% :.F%" 9"K
7 <".#%!
>. :% %7#%$## 7? ?A0BA :%% 9% 0AK
4>>.%"#% #">7%%" %.% 9% :% .7 :FB!
,3
D" #"4 0/#"E%B :% B%..#" $"."#"B".% $" K
V%8 #4B.% 7E"#%8 B0B.% 0"4O %"#%8 BI /FK
"%8 .#F8 7///F"% #E%.%:"B"." A$A B .?K
- 70%0N "FM" VI"% B" :"% ?A?BA*
A$>8 :" :A .B 0:A# 4" E$" .# :%
.7 :%B" 0"49AB%"#% " %$#%0E 4""0"B%0!
> >" B% 9%BBN :% "%7" ZA$%::%Z % 0"F$A
.#M70 A7A A7A ?.ABA*
(0 -0. "
/." 0" .0. %"
F0B 7?0. "
%07" :%0" $E%0%%!
S?.#?8 V%##%.<" # :% $"#" aE.% :A ?A K
F".%"% "" -# ?A 0A?] "" #E%0 "B%0%K
?] "" #E0%0 "B%0%?]^ B%"#""77/> "B" "B"8 K
4F< ?#ABA@A %7."0"B" F@ .BX "" :@BF
.ABA! (0N0% 4" E<E :% #.B%":% #># :A %.%
..7 B$ %EB" .F?8 .F?BA! D"#"4
" :A$ %<% B" %B%! % B.%. ?BA .% ." B%7% %
.:"##%! .# G/%7# 8 4AMA ""% B" .4 6
B 4" ? /".#" V"" :% "4." I-#/8 I-#/8 I-#/!
"F"../ "B"%08 B%?BA! #0B@0 :% "K
"#% ###B ! GIV/7//@/0/ : ## !
?.#? .%:% % . 9 B$ 0/ 7%>8 B$ 7"4%0%
?0AF#A8 #%. $"."7 "#E> #?- 0F8 ? /./.
E"0% % 7"4%0%%."% %8 9E%:""% % :% %#% E8 :%
0/:E@ 7I""8 7I"" :%#%"0%?B!
,2
> >" B% B"0% .% 4". 4" "%7" B"B% . %*
Z"0"."# B/F/ /0"0".#" 8 A A#A0.# 8 %$0E
?A 0.# :.#! %M#%0# "##%@% %%8 ? A 7B@ K
8 ? V/4" B%@% %% E"0 BA7A 8!! ( M#J%"8 0OK
7%.%7%"8 .7%"8 "B":%E#%"8 V/"%."%"8 ? A E"0
VI 7/ ! PE E0 :.- # ""% -"F% B" B?F0K
8 VI / /B" 7"4V%% %% F.8 .?A AB 7"4V%%0K
%% :%"."% ?7A Q!!!
#. :A $E 4" $O :" B" .F0F#0! (%":%
9 07 7I""%08 B"B%0*
9%7# JB :% %M#%.B 40F! #%% :AA K
0 0.#A"% ?"7"B"% I / B" 0 A ?
V"<%%"0%F! @" 0/9%0 :A 7 B %7" 9E%$
#0 0.#A/ $%7 V"% 9" F0 7 . 0F!
.#%" :% 9 7%EB"7% % 9"7"B% % .:% %
/7#/ B" ./</. :% $ <" ?BA@A $EB" :AA! (K
V"#%%"! D"B"% :A V" 9% :/#/ B/F0
! #@ I / B" V"<%%! .# <0!
?7# V"<"8 . 0! (? 7 $.8 :/#/
F"$% "."."% V"<"8 % " . 0! %$"# V" K
9% 7"4B%@% . @.V"% 4":.F%" 7 .%
:%$ <" B$ 7-X 9"%$ $"0" < 4" . #".K
:?F ! D"B"% B" .%* (I" <?9A@A0A 7" 0% IK
B/B/ ] B" . %* :" IB/0"B%0X E.% $ K
<"% :" 4"B%0! :" %0 VI /0" 0E%%.#%! .# :A
. 0?BA! 7#%?BA .% :" % 7"4B%@% % $"."7 :%7% 8
:" %0" BE%0E :"E:" :AA 7A ! " E 0B0!
=/ ./ :E .A7A 4B! #7$%$ "#8 B"B%0!
A E ?07 ." B%0% I///08 B"B%! "
% 0JB0! <"% 4"B%08 .:% " 7-B!!!
,1
> >" B% % " 7I" %?
4#8 :A 4 4# 70 . # 7N7%K
%8 7%% V%:% ? A :"@" 0"" "8 ? %M#%0B "#0"" K
"8 BE%0E ? A .A7AA A VI" ? A 7"4V%%"%B%!
5& @A7#?7 &,53 R&1&&T6//.B
H'
DLWL W8
G
(0%0" 0 . -"" ?#A0AF8 7 7%-"% E0K
: F@ B V"#" ?.A?BA! 7 /7#/ B" A.
7#% V%% #.#78 .IF"B" 8 7?: B"% <#6
B7 :A ?BIV/ :% A$ 4"%?BA! 7A9 .- <K
B! <"%" .AA@A A .B.8 .- -"4 8
0% B"% A9A 7// "". :% ."B% V%B%! (?: K
B.% F%#" % /7#/ " <.#8 .4B!!! .7 B 80E6
4%% > %E " #%7%8 7%$ .AF@8 "-%7.8 V/ 7<0
I#" 0E4% "0" %7%"8 -"0:"8 B"@%0% <"$"7%"
:%.%B0 <".% "". 4" :F0 7@?0AA B?@A:/."K
". BA4 ." B B! ABA!
#A F"9%.!
F" ./</. 0% B"% <".#%! % /7#/ ?#ABA! A .K
B 8 "">" B% :A7%V:M V%B"%8 $" .F0 %F% % :%K
#%B%.#" 7? V"%8 0% B"% A9A ?#AA8 0
:% %.% 7# .BF%. "B"B%!
F"M % V%- :% #E%J% 4B! D"B"% :"F B
:A7V:JB %B%! A 7" " % :$ B .AJ7 <%.6
4"" %F 7 ?7A B :A7M 7"4."B%0%F#%! %"7%
:% 7# :AJB 8 :% B" % V%MB" 0".#A- .0FB!
.% 9% 0".#A-# "0" J" V%B"9"@% B" :$7"B%?BA!
.# # B "-"B"% B" .E@# 0F#8 " ?7A M6
B $:" 4B! % #># :: ".7%.%@% \B%@" 9%K
$"##" %F 7 @ 4" :A %.% $%9 "." "
?.7AA. F"M% 7# :AM V"0"@" 0"9:A "#0%F#%!
"0F"$%"% ? A P%$ V%MB" .E $:%" :% :FK
B A@A "M% 0 .?BA! "">" B% ?
%F 7%"8 ::7 B $:" V"#%"9"@% % 4EB"#0%F#%!
.# %F#":A 0A4>>. ?0%B A@A "B"% "
?8 F"J% B%E B 8 ::7 B 8 E% B"
:A7M V%B%?BA! AB B/F0 .?4BA.#
7? ? ::7 8 %F 7 B :":" V"#%"9".#%!
" $%:" V%B" V%#0"8 0 $%0"#<% %.% B"#
?#@ ?BA! >%. 7E$%%8 %.% A$A B BE%0 #"4"9K
9/$ "##%."% :% E:" ."7%B%! GI F%" .
BA8 $<.. . # #""77/" $"- ? <I"K
% ." B /.7"" $A0 @< VIV""% B"
.:?A?BA!
A@A V%##%@% V/ B" :"% F"M % EB ZF"9%.^8
(0%0"M % E0 B Z 09@0^ ?0AF#A!
0 $%0"#<%7% " VE$ V"#" 4" VE$ "% " V"<"
?0 ?.A8 #B! - V%B" V"9""K
B" ZA$7% ""^8 a(?VA "0"#J"8 Z("V/"F#MM6
"8 Z4 "9B"#^B" ?.A A 4" @ B! F"M %
A8 BAVA7A :A 0/#E V%##%.<" -?8 % 9"%K
?BA! 0. ." B "#%F0%F :A -"0%:" . <%K
<"@% "8 -%#$# :/#/ A<A. " ."%8 :V E%$K
:% % 9"%.4"%?BA! G"#""B" 7? "B" $%.EK
" ?07 7I :A7M#.% 7"4V%% 4/9A# $E#K
V"<"B%! 0 .?97 B :$7"##%.<" ccV/%%0^
B"0"@% EB"# "##%@% B" F"M % %F 7 B Z7" %
H5
V// Z B"B%! A %.% .%07"7% .B -. BI./K
0/F %.% .AA B V%J:% /VE 7%#"0%" . . V"9"K
"B"".B%@"% " #"0/ ""B%.<" . B$
?8 9 BAA?B! A $7:6 $E" "7K
7 B (0%0"M % AA 7%$ .%-%."% B" A@AMA
F. @8 F"9%@% VI"% % 0E4% F. B ?6
7A JA O$A B!
09@0 0A$":"B" " % $:" 4 0]
(0%0" "% B" #A##A@A .B0 V"#"7% % ?.A0@
:FB*
Z /< $ .F :% 7."^
Z( 7:$ B/F0 $$ B% ? /</ >?K
A 7A F. #> B .E% 0%%B%" N7#%$.E0J
ZBI@0"@" :F0FB! 7#%$.E0B ? :% ">""
Z:% <4AF 4B! ">""% B?.AA :% 0/BB"# 7?
aF"$%B8 %.%7%0"9A$ ?0AF 4" 7@ . "$0"B =4AF
Z%70%0B" :% .$0 $" / -< 0 :%.<
Z#?-8 B/ E $%<:% 0A$E":"7% B" %F%#%0"0%F8 $%<
Z:% 0"0"."#% #E%$% B" VI/0"0%F :% % # 4" 0"6
Z#E9 "#" #". :F BI# 7# B/F0 0A.:"" "#0%F
Z4" %$"# ? #A < #?- :":" ? -A# 4/9A# B
Z:F @ /"9" V/"" # B -< -< ?6
Z0AF#A! I" "0%7E7% """ 0E%. ? 0%"# B%% 6
Z " ://. 0%"#%B%!^
09@0 "#%F%Q "#%F%Q "$0"B =4AF
:" %0::9@0BQ!!!
F$ B"@%B%!
0%B%" 7#%$.E0J B ?BA@A A :%%?A0!
H,
F"9%. :0F#! (0%0" 0 ?B7 .?F#A8
"% B" ?.0 O$A8 .?? 7AA F%F""% ?BA@A $EK
B" F"J % F.. 8 :%"."% % ?@AF#A0@ :FK
B!
:9@0 I/0/ ." B% %7#"B%! ".6% #"."" "#K
#%! %<% :%0"0] .# I/0/ %7#"B%! " :A A K
?A08 % "0 B" .?.A?BA! "0".#A:A B 4K
?BA! 4 ::9@0Q F A9A :% #F :%" B%%.%6
& 0""9"%.! ##@"% ?#I#"9".8 @0A 7%"9".8 /VE
7/-/"9".!
$ :A 4# B $" F"$%B" :% #F B%.%7"B%8
0"0"."#%0% :F# :F:% .:%7# ."7%%B% 4" :A
#/:""% . B%"% %<% VI@/ B .E>% V"0"B%!
W%0B% .?97 A@A "J% B" 0EA ?BA@A #"$%K
.""% B/F/ " 8 :".% 8 :".% I:/ V/ :% >"E."#
$%:"% 9@ B /." (0%0"8 4/9OBA A 7%$ #/
V%:% .- :% . $AE # B :A ?8 7K
?BA!
"0A#A ? Q W"$%B?BA! (" B" "#%0 ?BA !
AEB V "%0%B" " V"%! AE "B"%0 $ 7K
E0M 0A>>" "#7% Q
#. (0%0" 7I""9". 7I8 4""9". #"7"% :AK
0?BA!
.%7% B" @% @ :B"7# B! FI#/"% %
I##/"8 7"99B""% % B! ("77%9" 0 BABAK
! %" 0"". V%:% $M ? B""9" .:?BA .%8 ?
B""9" :" %."% B" 8 4. B V"<#%" .%8 ? B"K
"9" :%##%" .% 7"9B"" .- :F "B" ..K
0. %7#"0%?X B%0@ $/9O0 "B" #O>E 6 %
HH
bîçâreleri o vaziyette eritiyordu. Namazdan sonra titre
yerek kıbleye açılan eller, dakikalarca hareketsiz kaldı.
Tutuşan yüreklerinden kopan ateş damlalariyle ağladı
lar. Bu kıvılcımlarım Allah dergâhımda birer iz bırakaca
ğına îman ederek, yine o sükûnetle seccadelerini topla
dılar.
— Ah, Ayşecik! Benim de babamın Moskof muha
rebesinde şehid olduğunu kıymetli nineciğim söylerdi.
Ne yapalım? Erkekler vatanın kuzuları değil mi? Bir
gün alınlarında yazılmışsa, elbette kurban olacaklar.
Bu sırada masanın üstündeki çiçelkliğin içinde du
ran bir beyaz gülü Samime gördü. Şimdi düşünüyordu:
Bu vatanın her avuç toprağı bir şehid kaniyle yoğurul-
muş iken nasıl oluyor da bahçelerinde yine beyaz gül
ler, ak zambaklar, san papatyalar yetişiyor? Her köşe
si inleyen bir ninenin, kahrolan bir sevgilinin acı yaş-
Iariyle sulandığı hâlde nasıl oluyor da çiçeklerinin gö
beklerinde yine her arı bir içim tatlı, her kelebek bir
parlak renk buluyor?...
Çocukluğumdan beri duyduğum, gördüğüm, oku
duğum: Boğuşmak, savaşmaık, vuruşmak!... Her taraf
nefret ve kan!... Her taraf kin ve ateş!... Niçin? Niçin
memlekete bir siyah bulut çöküp, tabiat bütün felâket
lerinin birden matemini tutmuyor? Bu hüznün sükûtu
içinde olsun rûlhıunu dinlendirmiyor ve acılarını doya
doya tatmıyor?
— Haydi Ayşaciğim yat! Allah babanı aldı. Belki
gülünü sana bağışlar, bir gün onu gazi olmuş karşında
görürsün.
45
Ayşe usulca kallctı, odasıma çekildi. Yatağın kenarı
na oturdu, Babasının ruhuna tekrar bir fâtihacık hedi
ye etti. Yorganını çekti. Acıyan, yanan göz kapaklarına,
bîçârelerin biricik teselliyetkârı olan uyku bile yaklaş
mıyordu. Sabaha karşı dalmıştı. Rüyasında, mâjvi göğün
kenarından, beyaz bir melek indi. Bu meleik “ben aşk’-
ım” dedi. Ayşe'yi kanatları altına aldı. Dağları aştı, de
nizleri geçti. Tanblusganb’a götürdü. Çölün ortasma bı
raktı, uçtu, gitti. Ayşe, şimdi, şeffaf bir geceye bürün
müş, azametli bir sükût içinde yalnız kalmıştı. Gökte
binlerce yıldız, parıldayan gözlerini kırpıyordu. Ayşe
sahrânm ortasmdalki hurma ağaçlarının arasına girdi..
Kuyunun 'başında teatisini dolduran bir Arap çocuğuna
yalvardı. İki dakika geçmemişti ki, babası ile Tosun
koşarak geldiler. Babası “ işte nişanlın” dedi ve kızını
alnından öptü.
— Ben buradan düşmanı kovmadan köye döne
mem. Sen nişanlını götür. Onun hizmetini de ben gö
rürüm.
Diyerek ağaçların arasından karanlığa karıştı. Git
ti. Şiımdi iki yavulklu karşı karşıya durmuşlar ve utan
malarından konuşamıyorlardı. Ayşe kendisini unutarak
birdenbire başını Tosun’un sağ omuzunun üstüne bıra
kıverdi. Ağlamaya başladı. Artık delikanlı da ona sarıl
mıştı. Böyle iki dakika kaldılar. Ayşe usulca: "Y a ben
de senin yanında kalayım, ya memlekete gidelim. Beni
yalnız bırakma” dedi.
Tosun güldü. Sevgilisini kolundan tuittu. Yakındaki
kuyunun kenarında bir ağaç kütüğünün üstüne oturdu
lar. Ayşe yalvarıyordu ve ağlıyordu. Gözlerinden dökü
46
len yaşlar yanaklarının üstünden önüne yuvarlanıyor
du.
— Hay küçücük Ayşe! Hemşehrilerimin bağrım
düşman kurşunu delerken nasıl ben seni sineme çeke
rim?
Zavallı kız, yeniyle yaşlarım silmek istediği zaman
eteğinin, bir sedef gibi, incilerle dolduğunu görür gör
mez sevincinden bir çığlık kopardı.
— Tosun, Tosun; incilere bak! Ben bunları yarın
Padişaha götürür, senin bedelini veririm.
— Sen kıymetîli taş mı arıyorsun! işte istediğin ka
dar!
Bu sırada genç nefer, düğmelerini, sökercesine hız
la çekti göğsünü açtı. Sinesinden damla damila lâ'ller,
yâkutlar kumlar üstüne döküldü.
— Ayşecik! Benim bedelim bir avuç inci mi, yâkut
mudur? Benim bedelim bu çöllerin bütün kumlarıdır.
Trablus'tur. Ben bitmeyince Trablus, gitmez. Sen Pâdi-
şaha hediye götürmek istersen, senin gilbi günahsız şey
ler götür. Halîfeler melek gibi mûsumdurlar, nâziktir
ler. İnşallah birkaç gün sonra buralardan düşmanı ko
valım. İşte o zaman Pâdişâh babamıza bir demetçik çi
çek götür ve mukabilinde beni ondan iste. Pâdişahlar
çiçekleri severlermiş.
— Ben Pâdişâhımızı nereden göreyim? Nasıl vere
yim Tosun?
— Gönlüm diyor ki ben şehid olmamışsam mutla
ka vereceksin.
47
Bu esnâda şafak sökmeğe ve gök ağarmağa başla
mıştı. Hurma ağaçlarının arkasından muharebe meyda
nı bütün korkunçluğuyle gözüküyordu. Bir ağacm di
binde parçalanan göğsünden dökülen kandan, bornusu
al bayrağa dönmüş bir Arap mücâhidi, beride barsak-
ları kumlar üstünde sürünen birçok şehidler: Onların
yanında bir kafa, bir bacak; ortada boyunlarını, ayak
larını uzatmış iki üç hayvan lâşesi...
Ayşe bu levhanın dehşetiyle titrerken Tosun'un el
lerini sıkı sıkıya tutuyordu. Bu anda birbiri arkasından
derinden duyulan boru çığlıkları geniş sahrayı çınlattı.
Tosun gülümsedi. Uzaktaki kulübelerden, çadırlardan,
kumların arkasın/dam binlerce mücâıhid birden fırlayı
verdiler. Şimdi zavallı ıkızm başının üstünden, kulakla
rı kemiren bir çatardı, gürültü ile nereden geldiğini an
layamadığı bir gülle yağmurudur banladı. Tam bu sıra
da idi ki mücahidlerin ortasından başı yükselen iri cüs
seli bir zâbitin kalın sesi kükredi. Bir yanardağ tepesin
den feveran eden alev şiddetiyle etrafa akseden yakıcı,
eritici sözlerimden Tosun ile Ayşe'nin bulunduğu yer
den ancak şu cümleler işitilebiiliyordu:
“ Ey mücâhidler! Allah yolundan dönen kimidir? Ey
gâziler! Hak yolunda geri kalan kimdir? Kabe sağımız
da, Cennet önümüzde, Allah her tarafımızda! Şehâdete
âşık olmayan kimdir? İnnel vatan ve innâ ileyhi râciûn!
ileri!...”
Gökten iner gibi, parlayan bu sadânın tesiriyle her
mücâhid bir şimşek kesildi. Vatan gayretiyle kabaran
göğüslerden fırlayan “ Allah! Allah!” gul'gulesi bu zâbi
tin semâvî hitabına, İlâhî cevap oldu.
48
Ayşe'nin gittikçe kenetleşen parmaklan arasından
Tosun elerini sıyırdı, kurtardı. Arkasında asılı tüfeğini
sırtına addı. Tatlı tatlı gülümsedi ve sevgilisinin alnın
dan öperek yalnız "duâ et” dedi; seğirterek ağaçların
arkasında kayboldu. Ayşe "ben de beraber, ben de se
ninle!” feryâdiyle koşarken düştü, kumların üstüne yı-
ğılıveıtü.
Kız, bu helecanla gözlerini açtığı zaman gördüğü
rûyânın tefsiriyle bütün vücûdu kırıllmış, takatsiz bir
hâlde idi. Şimidi, sokaktan geçen salepçiniin derinden
gelen bağırtısını işitiyor. Bir saatten beri çektiği azâ-
bı düşünürken nişanlısının "Pâdişâh babamıza bir de
metçik çiçek götür” sözünü hatırladı. Bu hediye Trab
lus'tan birkaç güne kadar düşmanı kovduktan sonra
verilecek değil miydi? Lâkin babasının şebâdetiyle Ay
şe’nin korkusu çoğalmış, sabrı tükenmişti. Birkaç gün
daha tahammül edemeyecekti. Saf bir inlkıyâd ve dinî
bir teslimiyetle bahçeye indi. Her zaman, sararmış yap-
raMıanm ayıkladığı, 'topraklarım yumuşattığı menekşe
tarhından o sabah açılan mor koku damlalarından yap
tığı mini mini demeti ince ipek kâğıdına sardı. Hanım
cığı ona akşam anlatmamış mıydı ki, "çiçeklerin râyi
hası, renklerin lisânıdır." Belki Pâdişâhın rûhâniyeti bu
menekşelerin yalvaran sözlerine agâh olur.
Çarşafına titreyerek büründü. Kalın peçesini indir
di; "besmele” çekti. Kapıdan çıktı. Çiçekleri carının al
tında sıkı sıkıyla tutarak yürüdü... Nereye gidiyordu?
Padişaha bu çiçekleri nasıl verecekti? Düşünüyordu:
Dolmabahçe Sarayı’nım karşısındaki duvara dayanacak.
Dîvan duracak. Pencerelere gözünü dikecek. Pâdişâh el
49
bette pencerelerden bakacak. Onu görecek. Uzaktan
boynunu bükecek, menekşelerini gösterecek. Pâdişâh
merak edip kendisini huzûra çağırtacak. O da hemen
ayaklarına kapanacak : “ Pâdişâhımı alınız menekşeleri
mi, veriniz gülümü” diyecek....
Beynine hücûm eden bu düşüncelerin kendi hâline
nisbeten büyüklüğü ile dizleri titriyor, yüreği çarpıyor
du... Bu işi beceremeyecekti. Pâdişâhın karşısında dü
şecek, ölecek, eriyiverecekti. Ya Hünkâr Tosun’una ga-
zab ederse ve Tosun : "Ayşe hile etti; Ayşe yalan söyle
di. Ben burada, yurdum için, Pâdişâhım için ölmeğe
ahdettim.” derise; zavallı kız buınları düşünürken bittik
çe bitiyordu.
Samime Hanım'm her gece okuduğu romanların,
saf dimağına te'siriyle icad eylediği hayâllere aldanmış
tı. Şimdi hakikatin çetinliği karşısında yapacağını şa
şırdı. Düşündü, düşündü. Nihâyet damarlarındaki Türk
banı birden kaynadı, "kim bilir Allah büyüktür!" dedi.
Ve bu d efa kalb kuvvetiyle yürümeğe başladı. Lâkin
Saray civarımın havasında duyduğu râyiha-ii mehabet,
yüksek duvarlarından uçan sükûn-u azamet Ayşeciğin
yine cesaretini kırmış, sinirlerini titretmişti, gözlerin
den sıcak yaşlar dökülüyor, kalbi göğsünü parçalaya
cak mertebe çarpıyordu. Duvarlara sürüne sürüne göl
ge gibi ilerledi. Nemli gözlerinin teveccüh edeceği bir
mihrap, çırpman ruhunun uçup konacağı bir pencere,
bir kafes arıyordu.
Tam bu dakika uzaktan doğru kulağına bir muai-
fca sadâsıdır, geldi. Sabahleyin birkaç bölük asker tâli
me gidiyorlardı, tabur kızcağızın önünden geçenken, en
50
arkada kıaıl fesi, geniş omuzlariyle, di'k başı, sert yürü-
yüşiyle, kaim kaştan, iri dudaklariyle Tosun’a pek ben
zeyen bir neferin gözü gözüne tesadüf etti; Ayşe ileri
doğru bir adım attı; yaralı serçe çığlığı kadar zayıf bir
sesle, “ Toısun!” dedi. Gözleri karardı. Sendeledi, ça
murların üstüne düşüverdi.
Ayşe aldanmıştı, bir örnek elbise giyen her nefer
yekdiğerini andırırdı. Zavallı kız bu sîmâda Tosun’un
hayâlini görmüştü. Hemen bir polisle oradan geçenler
den birkaç kişi Ayşe'yi ayılttılar. Kendisine gelince et
rafına balkındı. Elimden düşen menekşelerin çamurların
içinde ezildiğini gördü. Îpek kâğıdından beyaz kefenle
ri içinde cansız yatan bu mor çiçeklerin mini mini nâ'ş-
ları üstümde bir mezar taşı hüzniyle dimdik dondu, kal
dı. O dakika Tosun’un rûyâdaki, “ben şehid olmamış
sam çiçekleri mutlaka vereceksin” sözleri yıldırım gibi
beynini yaktı, “demek ki bitti o da bitti” dedi ve ağla
yan gözlerini mâtem rengindeki peçesinin bulutu altın
da sakladı.
23 Kânûn-ı-evvel 1327 (1911)
51
Atlar kişner, kağnılar gıcırdar. Oklar, kargılar şa
kırdar. Yiğitler, delikanlılar bağırır. Öküzler böğürür.
Köpekler havlar... Kar yağar, rüzgâr savurur; tipi etrâ-
fı sarmış, göz gözü görmez... Koşan,, düşen, bağrışan,
gülüşen; kadın, erkek, genç, ihtiyar birbirine girmiş.
Telâş, çığlık yeri göğü çınlatıyor.
Ordu, ordu; cihan cihan insan kümeleri yekdiğeri
ni itip kakıyor; birbirine girip çıkıyordu. Gök kubbesi
yaradılalı böyle bir kargaşalık, böyle bir mahşer görül
memişti.
Gel! Git! Dur! As! Kes! Yak! Yık! Sür!... gibi bir
heceli sent, korkunç, kat’î emirler havada gürlüyor...
Her kafilenin iri inekler, öküzler; yüklü
kısraklar, taylar; sevimli kuzular, köpekler... Onların,
arkasında kızlar, çocuklar; daha sonra da yanlarmda
yayları, bellerinde okları, ellerinde kamçıları kısa boy
lu hırçın, çevik atlarına binmiş yiğitler terkilerine ka
dınlarım, gönüldaşlarmı almışlar seğirtip, haykırıyor
lardı... Bu hengâmenin karşısında uçmasını şaşıran kar
ları hercümerc ediyorlar, uzaklarda uçuşan, kaçışan se
ğirten iri kuşları, beyaz ayıları, aç kurtlan ürkütüyor
lardı. ..
52
Başında samur kalpağı, sırtında kurt postundan
gocuğu, elimde parlayan altın kargısı olduğu hâlde iri,
gürbüz bir ata binmiş, iri, gürbüz, pala bıyıklı bir sü
varinin birdenbire görünüşü, bütün bu karışıklıkları,
bu kargaşalıkları, bu çığlıkları, bu harıltıları birden
susturdu: İnsanlar susar, atlar susar, rüzgârlar susar,
dünyâ susardı!... Ve onun bir tek “ dur!...” diye gürle
mesi bütün bu akan, köpüren canlı denizi dimdik dur
dururdu: İnsanlar durur, atlar durur, rüzgârlar durur,
dünyâ dururdu! O zaman tekmil dudaklarda korkunç
ve mulkadldes iki kelime titrerdi :
Ay Han!...
*
Bu bir tûfan, bir kıyâmet, bir mahşerdi. Tâ Tibet
çöllerinden, Kara Hıtay vadilerinden, Karakoruım boz
kırlarından, Kıpçak dcştleriruden akın akın toplanan bu
adaım tufanı dalıgalana, dalgalana ilerliyordu. Rastgel-
diği engelleri kırıp eziyordu.
Günler, geceler, haftalar, aylar geçti. Nuh tufanı gi
bi dünyanın devrânını, târihini değiştirecek olan bu
ikinci tûfan bir “ Türk tûfanı” idi. Bu tûfanın her dam
lasında beşeriyetin nesl-i âtisi için bir baba hüviyyeti
saklı idi... Bu tûfan Avrupa’nın o zaman için, yıpran
mış, paslanmış çehresini yıkacak, bu tûfan ruhlara cilâ,
gönüllere muhabbet, adalelere kuvvet verecek, çelimsiz
kadınlardan güribüz çocuklar peydâ edecekti. Bu Altın
Ordu'da milyonlarca ikinci Hazret-i Âdem, mliyonlarca
ikinci Ebü’l-beşer cevheri vardı.
Bu Tiirk tûfanı, bu feyiz tûfam, beşeriyetin tekem
mülü için bir hâlet-i tabiiye, bir rahmetti. Bir sevk-i
53
tabiî, bir aaıriHİ kavî ile gittikçe köpürüyor, gittikçe ya
yılıyor, gittikçe büyüyordu; önüne gelen ormanların ko
ca koca ağaçları, çayırların mini mini çimenleri gibi at
ların ayakları altında eziliyor, arkada bir yeşil ot bile
görünmez oluyordu... Denizlere benzeyen büyük nehir
ler, bunlarım önünde yılanvâri kıvrılarak yataklarından
çıkıyor ve istikametlerini değiştiriyor, çağlayanlarında
bir damla nem bile ışıldamaz hâle geliyordu... Dağlar
bu tufana geçit vermek için ya, aşına aşma yarılıyor,
ya, ezile ezile gömülüyordu... Bu sûretle, bitmez tüken
mez ordu halkı, kara, kızıl, ak, batak kumlardan geçti
ler; dağ, yar, dere, tepe ormanlardan aştılar; çamurlara
bulandılar, çığlarla yuvarlandılar... Y-olıda babalar, bo
ğalar öldü, çoculklar, danalar doğdu; analar, kısraklar
düştü; kızlar, taylar büyüdü... Düşen düştü, ölen öldü!
Denizden bir damla eksilmiş gibi tûfan yine kabardı,
yine ilerledi...
*
$ ❖
Bir sonbahar sabahı idi. Tâ Çin hududundan Bay-
kal gölüne kadar şimâlî ve cenubî kıt’alardaki halk,
ağaçların koğuklarında, dağların oyuklarında, kulübe
lerde, çadırlarda barınan insanlar uyanmaya, izbelerin
önündeki kısraklardan, kımız yapma'k için, kadınlar,
süt sağmaya başlamışlardı. Bu sırada idi ki tan yerin
den doğru parlak bir bulut koparak tâ semıt-i re’se gel
di ve orada nurdan büyük bir insan şekli aldı. Artık at
ları tımar etmek, davarları gütmek için gözlerini oğuş-
tura oğuştura dışarıya çıkanlar göğün gürlemesini işi
tince, bulutun sıyrılıp başlarının tepesine geldiğini gö
rünce yerlere kapandılar. Dünyâyı sarsan bir heybetli
ses duydular. Bu üç def'a tekerrür etti: Göç! Göç!
54
Göç!... Ve bütün bir kıt'a ahâlisinin kulaklarında bu
ihtar çınladı.
Neden sonra birbirlerine soruyorlardı: Gölkten inen
bu emri kim verdi? Nereye göçeceğiz?
Bu niıdâ aylarca devâım etti. Her hafta Cuma sabahı
tan yerinden sıyrılan bir bulut göğün ortasına gelir,
nundan insan şekline girer, üç def’a Göç! Göç! Göç!
diye gürlendi...
Şimdi her ağulun uluları, başbuğları buluşmuşlar,
bir kurultay kunmuşlandı. "Evet bu ihtar Tanrıdan ge
liyordu. Zâten bozkırlar senenin sökiz ayı karlar, buz
lar altında kalmıyor mu? Onlara çiçek yüzü, yeşillik
rengi gösteriyor mu? Onların bahçeleri gök, çiçekleri
yıldızlar olmuyor mu? Lâkin bu yetişir mi? Buralarda
yer pek, gök ıraktır. Tanrının bu emri belki onları kur-
tarmaik içindi. Fakat ne tarafa göçeceklerdi. Türklerin
bir küçük kısmı güneşin doğduğu tarafa doğru yürü
yüp, Altın dağları'nm tepelerine atlarını sürüp, uzak
tan gördükleri Çin ülkelerini benimseyip, “burası bizim
olacaktır!" deyip ilerlemediler mi? Oraları zaptetmedi
ler mi? Topraklara renk, vücûtlara can veren büyülk
mâbut güneşin izini gütmek, onun arkasından gitmek
tabiî bir ihtiyaç değil miydi? Kendileri için Doğudan
Batıya parlak bir yolu, mevcûdâtı kımıldatan güneş
çizmemiş miydi?...”
Az zaman içinde, bu büyük kıt'ada, büyiik bir ha
reket görüldü. “ Güneşin arkasından; Batıya! Batıya!”
havâdisi Asya’ya yayıldı.
55
Bu karar üzerine ağullar, uluslar dolusu; çöller,
dağlar diolusu miilyonlarca Türkler birden kımaldandı-
İar; çadırlariyle, kızları, kızaklariyle; davarlariyle hare
kete geldiler... Darı, yulaf suyundan aşlıklar, kısrak sü
tünden mayalı, köpüklü kımızlar hazırlandı, kurt, ko
yun, sıincap, tilki, ayı derilerinden kürkler dikildi. Ağul
ağul yola çıkıılldı. Ve :
Şarkısı söylenerek, kona, göçe ağır ağır akmaya,
ilerlemeye başlandı.
*
* *
Türklerin ilk Hanı olan “ Kara Han" ölmüş ve onun
yerine ihtiyar "Oğuz Han" geçmişti. Fakat Oğuz Han
ihtiyardı. Onun göçmeye takati yoktu. O buralarda ko
ca başılarla, kart ninelerle kalacak ve “varan gelmez!”
diyarına yalnız yiğit erler ve körpe kadınlar gidecek
lerdi. Bunların başına Oğuz'un altı oğlu : Gün Han, Ay
'Han, Yıldız Han, Gök Han, Dağ Han, Deniz Han geçe
cekler ve yollarda tesadüf ettikleri Gol, Moğol, Tatar,
Macar, Bullgar, Kalaç, Kırgız, Tonguz, Başlkır, Uygur,
Yakut, Sart, Tacik, Tarançı, Buryat, Özbek, Türkmen,
Peçenek, Hun kardeşlerini hanlariyle, beyleriyle, ağala-
rıiyle, hünkârlariyle beraber alacaklardı. Bu suretle
Oğuz Hanla beraber atalar, analar, bozkırlarda, yurtla
rımda kaldılar. Ağalar, gençler yola düzüldüler.
56
Tiirklere göre Âdem oğlu dam gölgesinde dbğar,
ıgök altmıda ölündü... Bir kimsenin değeri ilk, zoruyla,
ikinci, silâhıyla belli olundu.
Türkler babalarından, ninelerinden ziyâde uluları
nı sayarlar, severlerdi.
Altın Ordu'da kanun, yasak iki kelimeden ibaretti:
Sıra, saygı.
Herkeıs sırasını, haddini, mevkiini bilecek, herkes
büyüğünü tanıyacak, sayacak. îşte o kadar... Bu iki ke-
liımeeik milyonlarca halkı idâreye kâfi idi:
Sıra, saygıı!...
*
Altın Ordu’nun ıgöçmesi yıllar sündü. Her başbuğ
ağulunu arkasına almış yasağını dinletiyor. İstikbal
hakkında umudlar besliyordu. Hanlardan kimi İran'ın
hâzinelerine, baygın bakışlı, kumral saçlı dilberlerine;
kimi Arab’ın saltanatına, iri gözlü, uzun kirpikli mah-
bûbelerine; 'kimi Garbın eğlencelerine, ak tenli, ince bel
li güzellerine kavuşmak istiyor. Kullarına o yolda öğüt
ler veriyordu.
Yolda hanlardan bir kışımı ecelleriyle öılüyor. Dağ
Hanın yerime Altın Han, Deniz Hanın yerine Kaya1 Han
geçiyordu.
*
**
! "#" !$ %#&' (#$( )*
+,%"- * + ./ #!"-
57
Karanlık, yağmurlu, fırtınalı bir gece Ural Dağları
eteklerinde Aıy Han, ve Yıldız Han maiyetindeki ağulla-
rın yoldaşları yollarını kaybettiler. Şarka doğru gider
ken Cenuba ve Kuzgun Denizi sâhiline geldiler. Ve gö
lün kıyasını tutarak Türkistan'a doğru indiler.
Artık Altın Ordu’dan ayrılmışlardı.
Buralarda çata, çarpışa, saldıra, döğiişe etrâfı kap
ladılar... Hindistan’a döndüler. İran’a girdiler, Kafkas
ya’ya çıktılar, Irak tarafına, Arabistan'a yayıldılar.
Âmir oldular. Emrettiler... Rasıtıgeldikleri boyunları eğ
diler. Kollan büktüler... Durmuş yürekleri çarptırdı
lar... Soğumuş kartları kızdırdılar... Bükülmüş belleri
doğrulttular. İnsanlara büyüklük nedir? anlattılar...
Şan nedir? tattırdılar... Hayat nedir? öğrettiler.
»
Diğer taraftan Altın Ordu durmayıp ilerliyordu.
Ruısya'nın cenuibunu, şimâlini, Kırım ’ı, Finlandiya'yı,
Laponya’yı kaplıyordu. Gün Han kumandasında bir kı
sım Buılıgarlar ayrıldılar. Dobruca ovasından aşağı Bal
kan dağlanmn eteklerine sarıldılar. Koyunlarını saldı
lar. Buralarda kaldılar.
Çelik Han kumandasındaki Macarlar, Hunlar Kar-
pat tepelerinin etrafımda durdular. İlk yurdlarmda boz
kırlarda pek az gördükleri bu yeşil yaylaları, berrak de
releri sevdiler. Çadırlarını kurdular. Atlarını ürettiler.
Ordunun son kısmı Cenmanya, Gol ülkelerine ka
dar sokuldular. Ruhlarından, ateşlerinden, kuvvetlerin
den oralardaki kansız, cansız insanlara ruh, ateş, kuv-
ve(t aşıladılar ve böylece bugünkü canlı, ateşli, kuvvetli
58
insaniyet meydana çaktı. Meydana çıktı, fakat bunlar
da karındaş olduklarım unutuverdiler. O hâlıde ki yek
diğerine saldırmaya, biriıbirinin vücûdunu dünyadan
kaldırmaya başladılar...
*
**
Acaba bunlar bir gün oluıp da damarlarında hâlâ,
kımız ile beslenen atalarının kanı mevcut olduğunu ve
dedelerinin, torunlarının hâlâ Türkistan ovalarında, Si
birya çöllerinde, Ural eteklerinde sefil ve kimsesiz sü
ründüklerini anlamayacaklar mı? Anlaşamayacaklar mı?
Yoksa gafil, câlhil birbirlerini yiyip gidecekler mi?...
59
010230
45% 6$ 7&%89
Büyükada’da. Temmuz ihtidası. Öğle üstü. Güneşin
eriyip toprakları, yaprakları 'kavrayıp kavurduğu, yala
yıp parlattığı bir gün. Gökten dökülen sıcak, yanakları
yakıyor, göğüsleri eziyor, nefesleri tıkıyor. Elle tutula
bilir bir alev hâline geliyor. Ortalık gözleri kamaştıra
cak derece aydınlık... Karşıdaki çamlar yanık, siyah bi
rer leke gibi duruyor. Bu kadar nûra dayanamayan göz
ler sönüyor ve kapanan göz kapakları altında kımıldan
mak istemiyordu. Yer, gök bir kor hâlinde için için
yanıyordu.
Baygın, geniş sükûtun içinden tâ uzaklardan, iske
le tarafından, akisler hâsıl ederek korkunç, vakur bir
sedâ kükredi :
Kaaarpuz!... Karpuz!...
Köşklerin camlarına çarparak, çamların tepelerin
den aşarak kızgın bir kartal mehâbetiyle dağların sut
larından uçan bu sesten ürken bir küme güvercin kar-
'şıki çamlıktan havalandı.
Kaaarpuuz!...
60
Bu sedaya Nizam tarafından daha dik, daha iri bir
ses abs-i sedâ gibi cevab ve rd i:
Çaaavuuş!...
Sükût!... Sanki bu dik, kalın, büyük sesin azame
tinden mevcûdat bir saniye için, ürkmüş, titremişti. Sü
kûtun altaıda sinmiş duran dağlara, denizlere bu iki se
sin yüksekliği hâkimdi.
Çaaavuuuş!... Çaaavuuuş!...
Sesi kadar yüksek vücudu, değirmi ve kır sakalı,
açık yanık göğsü, kalın tozluklu baldırları, saf çehresi
arkasında seksen okka çeken içiçe geçmiş iki küfesiyle
bu recüliyyet heyikeli şimdi karşımda duruyordu:
— Baiba, sen kumanda eder gibi üzüm satıyorsun.
Sesin gürlüyor!
— Bağırmıyorum ki...
Üzümünü verdi. Yukarıki tepeye tırmanmaya baş
ladı. Etrâfı çınlatıyordu:
Çaaavuuuş!...
Ben bu sese, bu sesi hâsıl eden cevhere meftunum.
Şimdi yanımızdaki sokaktan bir satıcı daha geçi
yor: Biraz daha uzaktan "çalı fasulye, kemer patlıcan!”
sesleri alçaklarda paytaklanarak yayılıyor. Bunların üs
tünde uçan "çaaavuuuş!” âvâzının yanında bu yıpran
mış, çatlamış sesler ne kadar âciz, ne kadar pesıt kalı
yordu.
Evin arka penceresine koştum. Üzümcü tepeye var-
m ı ş ı t ı.
Yolun kenarındaki kayanın üstüne küfesini koydu.
Ellerini belindeki kızıl kuşağın ön tarafına soktu. Açık
göğsü, çıplak, sert baldırlarıyle bir kuvvet âbidesi vazi
yetinde durdu. Mütekebbir, kalın kaşları altında müte-
hakkim ağır dönen iri gözlerinden fırlayan nazarlanyle,
Marmara’nın dalgalarına, karşıki sâlhile mâvi göğü, lâ
civert deniziyle, altın köpüğü renginde güneşinin ışığıy-
le mâtvi gözlü, sarı saçlı bir kıza benzeyen sevimli, sev
gili yurdunun taşına, toprağına derin derin baktı... Bu
bakıştaki esrar, bu bakıştaki feryad, memleketi için :
“Allah! idedim, yatağana dayandım;
“ Ben serançin al kanlara boyandım.”
beytinin mağrur bir ımeâli idi.
Pencerenin önünde bu canlı kaleyi hayretle, hür
metle seyrediyor; bunun kur’a neferi hâlinde üstünde
mavili, kırmızılı yemeni sarılmış kalıbsız, püskülsüz
fesi, ayağında yırtık çarığı, sırtında alaca mintanının
üstünde toyun postundan dağarcığı olduğu hâlde sıra
yı bozmamak için bir kuzu gibi seğirte, sıçraya Harbiye
Nezâreti'nin büyük kapısından içeri girdiğini görüyor
dum.
Bugün uçuk benzinle, yırtık cepkeninle bir vatan
kurbanı teslimiyetiyle girdiğin devlet kapısından, asker
ocağından, yarın yeni libâsınla, kızıl fesinle bir âmir
kuruımıyle çıkarsın! 0 zaman, bugünkü zayıf, yann kavî
bir kahraman olur; bastığın yerleri titretirsin!... Atın
dizginini kavrayıp, kılıcını çektiğin, tüfeğini omuzuna
vurup, süngünü taktığın vakit bugünkü köylü, yarın
korkunç bir asker olur; âsîleri sindirirsin!... Tarlanı
çapalar, davarını güderken hakaret görürsen bugünkü
62
koyun, yarm yırtıcı bir kaplan kesilir; yuvanı bozanla
rı ezerisin!... Seni böyle bir an içinde değişmiş görenler
sanırlar ki bu sağlam vücut yalnız asker libâsı giytmek,
bu sert pençeler yalnız silâh kullanmak, bu kaim ses
yalnız siper almak için yaratılmıştır.
Senin o tabur hâlinde bir pulat kültlesi katılığında
yürürken takındığın o salâbet, o vakarı görüp de, sana
güvenmemek, seni sevmemek kabil değildir.
Sen gürbüz ninenin, gür ve temiz sütünü daha
emerken azamet-i nefs, sebat ve tahammül, itaat ve ta
hakküm gibi âmir olmak için yaratılmış bir cinsin fazi
letlerine mâlik olmuşsun. Bu hâkimiyet esaslarını baş
ka milletler mekteplerde, medreselerde anlarlar. Sana
bu meziyetleri ninenin iri siyah bakışı, babanın kükre
yen dik sesi, Kur’ân-ın esrârengiz âhenıgi öğretmiş.
Yırtık poturunla da vakursun; mahkûm olsan da
hâkimisin; temellükten ziyâde teceibbüre meyyalsin; fik
rinde azmin gibi sâbitısin; sertsin, sertliğinde kabalık
tan, bayağılıktan ziyâde âmiriyet kuvveti, necâbet lâü-
ıbaliliği vardır. Hiddetle yıldırım gibi gürlediğin hâlde
rikkatle bir bulut gibi ağlarsın; sâfiyette bir melek, ıs
rarda bir devsin... Onun için dünyada eşi bulunmaz bir
millet olmuşsun. Düşündüğün zaman bir arslan temki
niyle ağır ve sâkin duruşundan, kızdığın vakitki azim
ve şiddetin anlaşılmaz. Uzun kirpiklerin altında utan
gan ve durgun düşünen iri gözlerin bir kere açılmasın;
kaim kaşların bir kere çatılmasın; o zaman varlığın,
benliğin köpürür, taşar; o zaman ceberûtun, haşmetin
parlar, yükselir. O zaman cebbar olursun. Bu aeâyip
sırr-ı hilkatini bilmeyenler, yanılırlar.
63
Büyüklere karşı sayıgın bizzat sayılmayı sevdiğin-
dendir; muti' olıman, mutâ' olmak istemelidendir.
ince işlere alışmaya vaktin olmasa bile, zor bazu-
ya bağlı teşebbüslerden lezzet alırsın. Kara topraktan,
ak ekmeğini çıkarırsın.
Fikrinde muannit, muhabbette muannit, muhare
bede muannitsin. Yeniliğe çabuk ahşımazsm, fakat bir
'defa da alışırsan bırakmazsın. Safsın; seni çekemeyen
ler böbürlenmekle değil, ekseri sana yaltaklanmakla se
ni ızrar ederler. Ayakların, kolların bir boğa gibi ağır
ağır kımıldarken tavrından tükenmeyen bir tahammül,
yılmayan bir azim âşikâr olur. O engin denize benzersin
ki yavaş yavaş coşar ve coşunca da pek hırçın olursun.
Maddî menfaate ehemmiyet vermezsin. Para deni
len mâden parçasına i'tibar etmezsin. Suçun budur.
Müsrifliği asâlet îcâbı sayarsın.
Va'karın benliğine galebe eder. Cânânını canına ter
cih edersin. Ekseri başkaları için yaşar; başkaları için
çalışır; başkaları uğruna ölürsün. Başkaları seni beğen
diği hâlde sen kendini sevmezsin. Ne zaman köyünde,
önüne bir önlük koyup makine başına geçecek, ne vakit
eline pergel alıp masaya yaslanacaksın? Ne zaman dük
kânının tezgâhında sermayenin fâizini hesap edecek
sin?... Senden bunu bekliyorlar, sana bu kusuru bulu
yorlar... Fakat vakit kalıyor mu? Keseni doldurmak
için değil, kamını doyurmak için kullandığın sapanın
demirini tarlanın ortasında bırakıp tüfeğin çeliğine sa
rılıyorsun... O serhadden bu hududa koşuyorsun... Bul
garistan'da ölüyor, Yunanistan'da ölüyor, Acemisıtan'da
64
ölüyor, Sırbistan’da ölüyor; yalnız yurdunda, köyünde
ölemiyorsun. Sevgilin Ayşeciği doya doya, öpemiyor,
yavrun Mehmedçiği seve seve büyütemiyorsun...
Bir ulu çınarsın ki kırılır, eğilmezsin; ölür, «ilemez
sin... Kanınla çorak kumlukları sularken dkmeğini al
nının terine batırır yer, yine düşman karşısına yarala
rınla beraber her yerde bir istihkâm gibi çıkarsın... Sen
zâlim heybetinle bir mazlumsun; ninenin, atanın buca
ğında bir garib; ananın, babanın kucağında bir yetim
sin!...
Dul analarla dolu olan şu Anadolu bir üvey nine
kadar sana cefâkârdır... Sen Şarkın kınına giremeyen
bir kılıcısın-; döğüle döğüle tavlanır, vurula, vurula kı
rılırsın. Yine her parçandan bir kıvılcım, her kıvılcı
mımdan bir şimşek çıkar. Îlâhî bir kuvvetin, ebedî bir
feyzin var, ey Türk!...
13 Teşrinievvel 1327 (1911)
65
SÜMBÜL KOKUSU
Bugün Pazardı. Budapeşte Darülfünunu Tabiiyat
Şubesinde tahsil etmekte olan Hüseyin Ârif, Macar pa
yitahtının loş, rutubetli, güneşsiz sokaklarının birinde,
bu milletin tâlii gibi, gamlı, metrûk bir apartmanında,
fakirane odasının kenarında, tahta bir masanm üstün
de duran bir gün evvelki gazeteyi aldı. Tekrar okumaya
'başladı. Çanakkale’ye dâir Dersaadet'ten (İstanbul'
dan), Berlin’den, Londra'dan gelen telgrafları süzdü...
(Karadan ve denizden hücûm devam ediyor, Boğaz’a
döktüğümüz torpiller toplanıyor, Kumkale’ye, Seddül-
bahir’e, Anafarta’ya çıkan İngiliz, Fransız askerleri iler
liyorlar. ..
Her satır bir hançer, her ndkta bir kurşun gibi bey
nine saplanıyordu. Muzmahil idi. Yüreğini kaplayan
ateşli bir acı göğsünü yakıyordu. Romanya, ülkesinden
mühimmat geçirtmiyordu. Bizim de silâh ve cephâne
'tezgâhlarımız kâfi değildi. İstanbul’un müdafaasından
ümidini kesmişti. Halbuki Ingilizler, Fransızlar, ciha
nın bu iki müterakki milleti yerden, gökten, denizden,
yıldırımlariyle, volkanlarıyle, cehennemleriyle kapımı
zın önüne gelmişlerdi. Onların dritnotlarma, tayyarele
rine, tahtelbahirlerine mukabele edecek nemiz vardı?...
Bir göğüs, bir bazu. İşte bu kadar!
66
Hay Allahım!... Bu göğüs çökecek, bu bazu kıvrıla
cak.
Şimdi vatanı, İstanbul bütün camileriyle, sarayla-
rıyle mâvi göğü, mavi deniziyle, saz benizli narin kadm-
lariyle, ince uzun boylu sinirli gençleriyle, ağır ve me’-
yus yürüyüşlü ihtiyarlariyle gözünün önüne geliyorlar..
İslâm'ın gözü, Türk’ün kallbi olan bu, renk ve nur
durağı memleket pek teiniz, pek mâmur, pelc güzeldi.
Onun yıkık duvarları, Avrupa’nın dargın sisler, durgun
isler altında kaba, kirli, kara, matemli kâşanelerinden
daıha güler yüzlüdür... Onun çarpık kavuklu, yanfesli
harap mezarlıkları buraların darülfelâsefelerinden, kü
tüphanelerinden daha mânâlı, daha düşündürücüdür.
Oranın hamalları, fakirleri buranın lordlarından, milyo
nerlerinden, daha asil, daha civanmerddir... Buranın
düzgün, kara sokaklarından oranın beyaz, mâvi kaldı
rımlı iğri yolları, daha nûrânî, daha neşelidir... Avru
pa’nın bir şehir büyüklüğündeki fabrikalarından, içle
rinden bir hüııerverle bir çırak çalışan küçük dükkân
ların ma’mulâtı daha san’atlı, daha kıymetlidir...
Kalbinin en derin, en ateşli köşesinden bir çığlık
kopardı:
— Allah! Ey İslâm’ın Allahı!... Düşman vatanımı
çiğnemesin, çiğnetme!...
Bulutlu düşünceler dimağım kapladığı sarada uzun
siyah kirpikleri arasımdan iki şimşek çaktı. Damla dam
la ağladı. Bu bir rahmetti. Gözlerini sıkıtı. Dar ve muz
lim odacığında gezinmeye başladı... Sonra masasının
gözünü çekti. Ufak paslı bir rövelver çıkardı. Fişekleri
ni yokladı. Ninesinin, ablasının, sevdiklerinin hayâlle
67
rini gözleriyle öptü. Kâğıt ve kalem aldı... Takatsizdi.
Avluya nâzır pencereyi açtı. Bir parça hava istiyordu.
Pencere önünde duran ve dört gün evvel ev sahibe
sinin hediye ettiği 'küçük saksıdaki sümibüle doğru eğil
di. Onu kokladı... İrkildi... Çekildi. Düşündü... Ağlaya
rak tekrar saksının üstüne kapandı... kaildi. Sağ avucuy
la çiçeği yüzüne, gözüne çekti, sürdü. Yine kokladı, kok
ladı, kokladı. Dimağımda bir baygınlık, gönlünde bir
aşk, bir secde istiğrâkı vardı... Kendisini kaybetti.
Bu sırada kapı vurulmuştu. Dudakları çiçeğin kıv
rımları arasında olduğu hâlde mecalsiz "gel!” dedi. Kar
şısında Mehımed Siyâvuş’u buldu. Hemen saksıyı kavra
dı.
— Şunu kokla, kokla Mehımed!
Dedi. Mehımed Siyâvuş arkadaşının perişanlığın
dan, heyecanından ürkmüştü. Yavaşça içini çekti.
— Hayır, iyi kokla! Derin kokla! Gözlerini kapaya
rak kokla! Koklarken gözlerinin önüne ne geliyor? Ne
resi geliyor? Söyle. Allah aşkına bütün rûhunla, bütün
nefesinle kokla!...
Arkadaşının yüzüne doğru çiçeği tutuyor, itiyordu.
Mehımed Siyâvuş :
— İstanbul kökusu!
— Değil mi? Değil mi? Fakat neden böyle?
— Hani Mart içinde, Nisan, Mayısta Köprüfoaşım-
da, ufak köşelerinde geniş işportalar, kola takılan ince
uzun sepetler içinde lâleler, zerrinler, şebboylar, menek
68
şeler "bahâriye kokuları!” diye bağıran kara yağız, bıç
kın kıyafetli satıcıların önünde demet demet saçılan bu
râyihalar... Beşiktaş’ın, Eyüb’ün fulya tarlaları kokula
rı... Rûhânî bir medeniyet, kudsî bir nezâket kokulan.
Ah! Vatan!...
"Misk gibi kokusu canlarda tüter"
Güneşi böyle, göğli böyle kokar değil mi? Viranesi
böyle, mâmûresi böyle kokar. Sarayı böyle, kulûibesi
böyle kokar değil mi? Fakat bu mübarek bahçe elimiz
den gidiyor. İstanibul’u kaybediyoruz.
Şimdi korkunç bir sükût... İki genç boyunları bü
külmüş, kalbleri durmuş, gözleri fırlamış düşünüyorlar-
lı...
— Evet nasıl karşı duracağız?
— Nasıl karşı duracağız?
— Bu sefer mutlaka... Yok söylemeye dilim varmı
yor.
— Ooof!
— Allah aşkma şu tsümlbülü bir daha kokla!
İşte bir yaz akşamı, Kalender’in, yanakları, saçları,
elleri okşayan yumuşak, tatlı, ılık, şehvanî rüzgârı ki
rûhu mâvi nurlara sarar... İşte, küpeştesi mâvi ipek ör
tülü iki çifte nârin bir kayığın içinde ak bulutlara bü
rünmüş iki yıldız; iki yaşmaklı tâze hanım; Şâir .Ne
dim'in iki berceste mısrâı; iki demet sümbül... İşte, yıl
dızlı bir gece, Anadolu sâhilinin arka koruları arasm-
69
dan gelen bülbüllerin elhânma, görünmez bir sandal
dan yükselen bir "hay hey” âberagi bürünüyor, sanırısın
ki yıldızlar nur taganni ediyorlar ve çiçekler râyiha ötü
yorlar.
Şu sümbülü ver, bir diaha koklayayım). Ilşte,
Bâb-ı-âlî caddesinden /geçen iki üç efendi ki sarımtrak
sîlmâlarıyle, zarafeti dünyanın hiç bir tarafında inkâr
olunamayan asîl ve vakur inhinalarıyle âşdnalarıyle te
mennalar ediyorlar... İşte Bayazıt Câmii’nde bir terâvih
namazı ,ki bütün bir milletin saf ruhu secde hâlinde,
Allahın huzuruna serilmiş... İşte, bir eski kafesin arka
sında Şarkın bütün enın-i şiirini tartıl eden bir ud soda
sı!... İşte, Bulayır’da Kemâl'in mezarı!... Azizim, câmi-
leri, medreseleriyle, imaretleri, saraylarıyle bütün bir
medeniyetin, üçyüz milyon İslâma âid bir medeniyetin,
bir mevcudiyetin istinadgâhı, Türk'ün güzelliklerin, bü
yüklüklerin payitahtı gidiyor.
— Gidiyor ha!...
Hüseyin Arif şimdi fırlamış “ yaşamak alçaklıktır”
diyerek rövelvorini tekrar kavramıştı. Siyâvuş üstüne
atıldı. “ Hayır sanırım ki böyle odada ölmek alçaklık
tır” dedi.
— Ne yapabiliriz?
— Çanakkale'de ölebiliriz.
— Bundan ne olur?
— Analarımızdan evvel kendimizi çiğnetmiş oluruz.
Ben gidiyorum. Hüseyin Ârif.
— Ben de geliyorum Mehmed.
70
Birbirlerinin ellerini sıktılar.
O akşam lokantada rastgeldikleri bir gazeteci bun
lara demişti ki Çanakkale müdafaası yalınz Hilâfetin is
tikranın değil, Almanya ve Avusturya - Macaristan'ın da
bekasını te’min edecek ve Rusya’nın izmihlalini hazırla
yacaktır..'Ve târih Türkiye'nin ehemmiyetini o zaman
anlayacaktır.
tki gün içinde eşyâlaritnı sattılar. Üçüncü gün pa-
saportlannı vize ettirmek için şehbenderhâneye müra
caat ettikleri sırada “ talöbenin askerlikleri te’cil edildi”
diyen kâtibin duygusuz gözlerine baktılar ve caketleri-
nin iliklerine taktıkları bir sümbül çiçeğini derin derin
koklayarak ve önlerine bakarak usulca: "Biz gönüllü gi
diyoruz!" dediler.
3 Şubat 1334 (1918)
71
+ : 6
Turhan’ı İskenderiye’den Dersaâıdet’e getiren vapur
Adalar Denizinin lâcivert suları üstünde kayıyordu...
Nisanın mehtaplı bir gecesi... Akşam yemeğinden sonra
yolcular yemek salonundan birer ikişer güverteye çıkı
yorlar, kadınlarla berâber olanlar konuşuyorlar, gülüşü
yorlar. Bekâr erkekler, kafesite arslanlar gibi aşağı, yu
karı geziniyorlar. Yalnız seyyâhat eden kadınlar katla
nan iskemlelere uzanmışlar uzaktan, uçan bulutlara, sü
zülen aya bakıyorlardı. Turhan da o gece bir hayli ge
zindikten sonra dümencinin kamarasına arkasını daya
mış, üstüne koyu şeffaf tül çekilmiş, durgun göğe, ırak
lardan, a!tun gözlerinin etrafındaki sırma kirpiklerini
kırparak, denizin beyaz gömlekli dalgalarıyle cilveleşen
yı’dızlara bakıyor. Gözleri Akdeniz'in alaca karanlığı
arasında dalıyordu. Bir saat kadar böyle kaldı. Artık
yavaş yavaş herkes kamarasına çekiliyordu. O da indi.
Beş dakika sonra arkasına kalın paltosunu geçirmiş ol
duğu hâlde tekrar göründü. Elektrik fenerinin altındaki
iskemleye uzandı. Cebimden çıkardığı ufak defteri, gün
lük hâtıralarını açtı. Birkaç gün evvel yazdığı satırları
okudu... İçini çekti. Sahifeyi çevirdi. Ortaya:
Cuma 18 Nisan 1327
târihini attı, yazmaya devam e t t i:
72
"Üç gündür Akdeniz’de dolaşıyorum. Türk bayrağı
nı çdkmıiş bir gemiye rastgelmedim. Yunan bayrağı, İn
giliz bayrağı, İtalyan bayrağı, Fransız bayrağı... Nerede
Oruç Gaziler, Turgud Reisler?... Barbaroslar, Piyâleler
nerede?...”
"Napolyon bir zaman Akkâ’da "Asya bir adam bek
liyor..." diye ayağını yere vurmuş, "O adam! Hani?... O
adam, o adam ben olacağım!... Bu poladı ben cilalaya
cağım. Bu peygamberler yurdunda, bu kahramanlar di-
yârmda âlimler, mûcidler, zeogmler yetiştireceğim!”
"İlim ve intizam... Bu iki çakmaktan bir ışık çıka
racağım.”
"Asya!... İnsaniyetin ninesi Asya, Türk!... İnsani
yetin babası Türk evlâdının manfûru olamaz. Asya'ya
nur, Türk'ün meş’alesinden uçacak. Afrika’ya medeni
yet, Makam-ı Hilâfetin medreselerinden geçecek... Der-
saadet’ten Tebriz'e, bir şubesi Bakû’ya, Tiflis’e uzan
mak üzere, çifte hatlı bir demiryıol te'sis olunacak...
İran’ın, Türkeli’nin halıları Avrupa’ya yayılacak, Kafda-
ğı’nıdaın akan teşler denizleri aşacak... E l’ariş’ten Aka
be’ye açılacak bir ikinci kanalla Bahr-i Ahmer’e bir ge
çit bulunacak. Bu kanal yalnız Türklerin malı kalacak,
Havran’ın buğdayları, Irak'm petrolleri, dört hatlı bir
demiryolla Basra'dan İskenderun’a dökülecek...”
"Tünkeli'nin her bucağında ahâlinin isti’dâdına, ih
tiyâcına göre mektepler, medreseler, müesseseler açıla
cak : Trabzon’a Ticaret Kaptan Mektebi, Diyarıbekir’e
Aymtab’a ilahiyat medreseleri, Erzurum'a Askerî mek
tebi, Buırsa’ya, Sivas’a, Uşak’a sanayi-i nesciye, Kasta
monu’ya Tıbbiye, İzmir'e, Kavseri’ye Ticaret, Adana'ya
73
Ziraat mektepleri, Bolu’ya aşçılık, Erzincan'a demirci
lik müesıseseleri açtıracağım. İzm it’te, İskenderun’da
gemi i’malâthâneleri te’sis edeceğim.”
“Her vilâyetin iklimine nazaran, köyler için birer
ikişer odalı kângir evlerin plânlarını yaptırıp sû-
ret-i inşasının târifleriyle beraber liva, kaza merkezle
rine göndereceğim, insanlara temiz yuva, sıhhat ve
uluvvücenap verir. Mimar müfettişler gezdirerek bir
iki sene kadar Türkeli’nde telkiaatta bulunacağım. Hay
dutları, hayvan hırsızlarını asıtıracağım.”
“Makam-ı Hilâfet’i ikinci bir Islâm Kâbe’si yapaca
ğım. Bâb-ı Meşihatta Mısırlı, Faslı, Hindli, Çinli, Cavalı,
Cezâyirli, İranlı, Rusyalı, Kafkasyalı Müslümanların en
âlim ve nâifiz imamlarından mürekkep bir dinî şûra te
sis edeceğim. Onlara şeriat ahkâmını tanzim ettirece
ğim. Bu sâyede muttarit, muntazam dinî bir mecelle
vücûda getireceğim.”
"Asya’daki Türkelleri’ne İlmî bir hey'et gönderece
ğim. Oraların târihini, âdetlerini, ziraatini, san’atlan-
m, dillerini tedbik ederek, bir Türtk müzesi te’sis, bir
Türk muhîtü’l^maarif'i neşredeceğim.”
Dersaâdet’i, bir Islâm medeniyeti nümûnegâhı
yapacağım. Payitahta bir Islâm ve Türk kisvesi giydi
receğim.: Burasım medreseleriyle, bahçeleriyle, şadır-
vanlarıyle, sebilleriyle, camileriyle; tekkeleriyle, kütüp-
hâneleriyie, hamamlanyle; saçaklı, füruşlu, dehlizli kâr-
gir binalarıyle; yarış, ok, cünıdî meydanlanyle;; güreş,
idman, nişanı yurdlarıyle; muttarit yazısıyle, encümen-i
dânişiyle ,mıatibaalanyle ve mu'temer (kongre) salon-
74
larıyle İslâm dünyâsının her tarafından gelecek talebe
nin yurtlanyle, hastahâneleriyle, temâşâhâneleriyle,
dârü’l-elhanlarıyle, bankalanyle, fabrikalarıyle, İslâm
ve Türik feyiz merkezi yapacağım.”
"Milletim, o dünkü bağa, bugün bir kaplumbağa
olmuş. Onu mahbesinden, eğreti mahıbesinden, yeis ve
cehalet mahbesiinden kurtaracağım. Ona benliğini, ümi
dini, gururunu, efendiliğini, hakanlığını, ma'budluğunu
iade edeceğim.”
"Halbibullahın mübarek hırkasına sarınmış, kudsî
sancağma bürünmüş, Ömerü’l-Fâruk’un adalet kılıcına
dayanmış, ilatin, mütefennin, cesur, mütevazıi bir Halî
feye dürt yüz milyon İslâm özlerini, sulh yolunda, ha
yat yolunda ilerlesinler, zenginleşsiinler, mutlu ve kutlu
olsunlar. Halîfenin mukaddes adını anarak câmilerde
bir hutbenin meali tekmil İslâm dünyâsını dolaşanalı
ve bütün muvahhidlere ulaşmalıdır.”
Artık (güvertede kimse kalmamış, herkes birer iki
şer kamaralarına çekilmişti. Gecenin issizliğiyle daha
gür yükselen çarkların gürültüsü, daha tizleşen denizin
hışırtısı arasında Turhan gizli benliği, gizli hayâliyle
karşı karşıya kalmıştı. Başını sandalyenin arkasına
dayamış, gözlerini, şimdli kendisine pek yaklaşan koyu
kurşuni göğe, şimdi kendisine pek alışkan ve yılışan
oymak yıldızlara dikmiş ve dalmış gitmişti. Rûyâsmda
Yavuz Sultan Selim'i gördü. Cuma namazını berâber
kıldı. Büyük Hakanın huzuruna çıktı. "Yazık ki aihan
bir padişaha kifayet edecek kadar büyük değildir" sö
zünü tekrar işitti. Titredi.
75
Turhan’ın babası Kara Memişoğlu Süleyman, Ma-
nâsalı idi. Kardeşi Osman Çavuşla 93 Moskof muhare
besine iştirak etmişlerdi. Biri Kafikas cephesinde, diğe
ri Eski Zağra’da bulunmuşlardı. Süleyman, Kafkasya'
da Ruslarıa esir düşmüş ve tüfekçi ustası Osman Ça
vuş harpten sanıra köyüne dönmüştü. Süleyman ve Os
man’ın Manisa’da kalan babalan Kara Memişoğlu Se
lim Ağa ile nineleri Zehra Kadın vefat ettiklerinden,
Osman Çavuş mirasını hemşiresine ferağ ederek Mısır’a
hicret etmişti. İskenderiye’de bir pirinç ve pamuk tâ-
cirinin yanına girmişti. Işleıri öğrenerek ticarethane sâ-
hîbinin emniyetlini kazandığından efendisi, Osman’ı
kahve, biber, baharat mübâyaası için Batavia’ya gön
dermişti. Osman Çavuş, okuyup yazma bilmesi ve ze-
kîliği yüzünden efendisine faydalı hizmetlerde bulun
du. Alış veriş maksadıyle Cava Adası’mın içerisine ka
dar gitti. "Salama/t” şehri civarında sâkin küçük İslâm
hükümdârlarından biriyle tdcârî münasebette bulundu.
Bu sırada Emîrin eski tüfeklerini tâımir etti. Askerleri
ne tâlim ve usûl-ü harbi öğretti. Hükümdânn takdiri
ni kazandı. Osman Çavuş gürbüz, yakışıklı bir Zeybek
ti. Emir ona kızını verdi. Kendisine de veliaht etti.
Osman’ın kaynatası iki sene daha yaşadıktan sonra öl
dü. Yerine Manisalı Kara Memişoğlu Osman Çavuş hü
kümdarlık tahtına geçti. Küçük, harap memleketi bü
yüttü. I ’mâr etti. Nizamlar koydu. Mahkemeler açtı.
İstanbul’a talebe yolladı. Buradan muhtasar fen kitap
ları getirtti. Tercüme ettirdi. Herkessin muhabbetini,
hattâ oralara hâkim' olan Felemenk hükümetinin bile
hürmetini kazandı.
76
Kafkasya'da esir düşen Süleyman, Rusya’da hasta
landığından arkadaşlarıyle beraber memleketine avdet
edemedi. Evvelâ Moskova'ya, sonra Kazana gitti. Oıra-
da Hemşinli bir ekmekçimin yanında çalıştı. Manisa’da
baba ocağındaki hissesini sattı. Ekmekçi ile ortak oldu.
İşleri yolunda gitti. Birkaç sene sonra ayrı bir fırın aç
tı. Bununla da iktifa etmedi. Bir debbağ ile şerik olıdu.
Deri işleriyle de uğraştı. Bir otel satın aldı. Büyük şir
ketlere hissedar oldu. Zengin bir Tatar’ın kızıyle evlen
di. Biri kız, diğeri erkek iki çocuğu oldu. Çocukların
tahsıiline dikkat etti. Erkeğin adı Turhandı. Babası oğ
lunun isti'dad ve hevesini görerek onu ulûm-ı hukuki
ye ve içtimâiye tahsili için Paris’e gönderdi. Turhan
Paris’te tahsilini ikmal ile babasının yanma avdet etti.
Turhan büyük sözlü, büyük fikirli, hırslı bir gençti. Ba
bası, oğlunu bir tâcir, bir iş adamı yapmak istiyordu.
Genci ikamdırmak için sarfettiği emekler 'boşa çıktı.
Turhan'ın arzusu siyasetle uğraşmaktı. Milleti için, İs
lâmiyet için yaşamaik, çalıışmak istiyordu. Büyük bir
nam bırakmak emelinde <idi. Bu ümid ateşi, bu îman
nûru dâimıâ yüreğini, dimağını yakar, geceleri uykusu
nu kaçırır. Gündüzleri elimde kitap, harita, saatlerce ça
lışır, saatlerce düşünürdü. İslâmlar, Türkler, Tatarlar
hakkında Fransızcada, Rusçada, Türkçede ne kadar ki
taplar yazılmış ise okudu. Tatarların, Tünklerin, hattâ
Müslümanların geçmişteki kuvvetlerinin ve bugünkü
düşkünlüklerinin sebeplerim öğrendi. Rusya'nın idare
sindeki Tatarlarım milliyetlerini, dinlerini yavaş yavaş
unuttuklarını gördü. Kaızan’da çalışmanın neticesiz bir
gayret olduğunu anladı. Cava’da hükümdar olan amu-
cası Kara Memişoığlu Osman Sultan nisbetesn bir câhil
77
olduğundan ikbâlıi tesadüf neticesiydi. İslâm’a, istediği
giibi, hizmet edemeyecekti. Onunla muhabereye başladı.
Amcası Turhan'ı dâvet etti. Bu davetten bi’l-istifade
Avrupa'nın payitahtlarını ve mühim şehirlerini gezdi.
Buraların müzelerinde, saraylarında, mâbedlerinde
İslâmlara ve Türklere âid tesadüf ettiği levhaları, hey^
kelleri, binaları kalbinde gittikçe alevlenen bir ateşle
teteblbıu’ etti:
Rusların 1293 muharebesinde Kars ve Plevne'den
aldıkları toplarımızdan, Petrograd'da
demiryolu istasyonu civârında inşâ ettikleri kule,
dâima bir heykel-i kin hâlinde Turhan'ın karşısına di
kilirdi.
Viyana'da, “ Stefan” Kilisesine kadar girmiş olan
İslâm düşmanlığımı gösteren ve intikam hissini uyandı
ran kabartma taş levthaya nefretle baktı. Şehremaneti
Müzesi'nde Kara Mustafa Paşa’mn resmini ve bedbaht
kumandana nisbet edilen kesik kelleyi ve gömleği gör
dü. Diğer müzede Bosna Hersek fâtihi Kasım Bey’in
kılıcını, Sokullu Mehmed Paşanın üstünde esmâ-i hüs-
nâ hatkkedilimiş tolgasını, Türk bayraklarını, Siget, Pe-
tervaradin, Zanta muharebeleri levhalarını tedkik etti.
Avusturya'da sıiyah şarapla şampanyayı karıştıra
rak "Tüdk kanı” nâmı verdikleri içkiyi içenlerin keyfi
ne adavetle baktı.
Macarların mukaddes addettikleri
tacının iç tarafında Türk kıralı yazılı
olduğunu ve hicretin beşinci asrından beri Şark İmpa
ratorları tarafından dahi Macarların Türk oldukları
78
kabul edildiğine vâkıf oldu. Peşte'deki Maoar müzesin
de, Mohaç muharebesi esnâsında Macar kralı Layoş’ım
vefâtmı, Belgrad muhasarasını tasvir eden levhaları, Peş-
tede'ki K örut meydanında ve Zigetvar kasabasındaki
Zrinyi nâmına dikilen heykellerde Osmanlı bayrakları
nın muhakkaır vaziyetini gördü.
Roma’da Sigistin kilisesinde Ehl-i Salip muharebe
lerini gösterir levhaları adem-i tenezzül ile temaşâ etti.
Floransa’da Galeri Ojis ve Galeri P itti’deki pâdişahları-
mızm, serdarlarımızın yirmi kadar tasvirlerini tedkik
eyledi. Venedik'te D o j'la sarayında ve tersâne müzesin
deki deniz muharebelerimize âid tablolar karşısında
saatlerce daldı.
Paris'te Lü'ksemburg müzesinde “ ŞerMn adâfleti”
nâmıyle bir sarıklı herifin dört kadını kestiğini tasvir
eden ressam Benjamin Constant’m levhasını temaşa
ederken bu garezkâr hayâl mukabelesinde titredi. “ En-
valid” kapısının önündeki Hamid-i Evvel zamanında
dökülüp Cezayir’den Fransızların iğtinam eyledikleri
toplan görmek istemedi. Versailles Müzesindeki Kınm
ve Cezayir muharebelerine dâir resimler ve eski elçileri
mizin Paris'te kabullerine âid levhalar muvâcehesinde
düşündü.
Almanya’da Heilbron şehrinde iki buçuk asırdan
beri her akşam saat beşte, ahâliyi Türk hücumuna kar
şı ikaz için kiliselerde çalman ve "Türk Çam” denilen
çan sadasmı dinledi.
Sekiz yüz sene tslâm nûrunun parıldadığı Ispan
ya’ya geçti. Endülüs hükümdarı Abdurrahman-ı Evvel
79
tarafından »inşâ edilen ve bugün kiliseye tahvil edildiği
cihetle menendsiz ziynetlerinin, oymalarının nefîs hatlı
Rur'aniyenm üstüne badanalar sürülen 1093 mermer
sütunlu ve 19 kapılı Kurtuba Câmii'nin harabesini ziya
ret ve nasılsa mahfuz kalan mihrabının ihtişamı ve ru-
haniyeti önünde secde etti.
İş/bilye’de tahrip edilen Elmansur Câmii’nin vah
detten bir nişane gibi kalan minaresine; "Elkazar" yâni
Eılksar denilen Arap saraylından harem ve elçiler dâire
lerinin gözler kamaştıran dârâıt ve zarafetine hayran
oldu.
Gımata'da, Siyera Nevada dağları. eteğinde, müte-
vâzi ve sâde bir cephe altında, İslâm medeniyetinin,
feyzini, şaşaasını irâe eden lacivertli, kırmızılı ve altın
yaldızlı ziynetlerinin, güneşin in'ikâsiyle, bir cennet gü
zelliği hâlimde parladığı Kaletü’l-hamrâ veyâ sadece El-
hamrâ denilen saraya hayran oldu. Dört yüz sene evvel,
divanhanelerinde, cihanın en derin âlimlerinin, en yük
sek şâirlerinin, en büyük feylesoflarının — ki hep müs-
lim, mıuvahhiıd idiler— İslâm hükûmdârları tarafından
ne derece tebcil edildiklerimi bir daha yâdetti. Sarayın
arslanlar, iki hemşire, İbni Saraç, adâlet dâirelerini zi-
yâret etti. Arslanlar avlusunda "Bllbereke” demlen ha
vuz başında daldı. Bu havuzun etrafında İbn-i Saraç
âilesıimden İspanyolların boğazladıkları otuzaltı kişimin
(kanlı başlarının bu havuz içine atıldıklarımı gözünün önü
me getirdi. İslâm müsaadeikârlığı müvacehesinde Hıris
tiyan taassubunun ne cehennemi bir çirkinliği olduğu
nu bir kere daha anladı. Sarayın evvel emirde mermer
den zannettiği kabartma ziynetlerinin alçıdan i’rtıâl edil-
80
eliğimi öğrenince tonların beş buçulk asır baka bulması
için, hîn-i inşâda Islâm mimarlarının ne gibi terkiplere
müracaat ettiklerini anlayamadı. Eski müzeyyenâtm
!" inceliğiyle, son Ispanyollar tarafından
yapılan tâmiratım kabalığı nazar-ı dikkatini celıbetti. Ci
handa güzellikte eşi bulunmayan bu zarafet mihrabının
pirinçten kapısının okka ile satıldığını, îbn-i Saraç dai
resinin1 oymalı eibvâbımn odun diye yakıldığını ve bu
süslerin kireçle nasıl kıyılmadan badanalandığını katoliik-
lerin kadir nâ-şinashğım düşündü ve kan ağladı.
Kastilya Kıralı zâlim lâkaibiyle yâd olunan "Don
Pedro” sarayına dâvet ettiği Gırnata hâkimi “ Elbû Sa-
iid”i üstündeki mücevherlere tamâen şehid eylediğini,
bu Islâm emîrindem çalıp, bir müddet sonra bir Ingiliz
prensime verdiği yakuttan İngiltere Kıraldçeleri tâcmı
tezyin etmekte olduğunu öğrendi. Elyevm Ingiliz ru-
mıuz-i hükûmdârîsinin bir cüz u olan yâkutıta bir dam
la İslâm kanının parlayan ve titreyen ebedî ye’sini duy
du.
Avrupa’dan sonra Fas’a, Cezâyir’e, Tunus'a, Mısır’a
gitti. Millet-i galibe tarafından “ Boriko" yâni eşek sı
pası yâd okunan bir kısım Arablarm zilletini gördü. İs
kenderiye’den Bombay'a geçti. Hindli ehl-i İslâmî ted-
kik etti. Batavia'ya amucasınm yanına vâsıl oldu. Onun
la günlerce müzâkereler etti. Osman Çavuş Sultan vâ-
kıa câhil idi. Falkat geçirdiği tecrübeler, sergüzeştler
omu kâmil bir insan yapmıştı. Parlak zekâsı, dıoğra mu
hakemesi vatldl. Turhan'a:
— Oğlum, dedi, İslâm cemaatleri arasında Türki
ye'den başka müstakil hükümet, Türklerden gayri faâl
81
bir millet kalmadı. Dinin temeli, Islâmın hâmisi Türk-
lendir. İstanbul’a git, yine millettaşlarmla çalış! istedi
ğin feyzi orada bulursun!
Amucasıyle dört ay kaldı. Yine Mısır tarikiyle Der»
saadet’e gitmeye karar verdi.
Vapur Beyrut'a uğradı. Orada kayıkçıların bile
Fransızca konuştuğuna şaşıtı. İzmir’de Kordonboyu'n-
daki şapkalılardan nefret etti. Geminin akı saat tevak
kufundan istifade ile bu şehrin içeri taraflarını #
ile gezdi. Servetilye, camileriyle, çeşmeleriyle, tezgâhla-
nyle hâlis bir Türk yurdu olduğunu anladı. O hâlde de
niz kıyısına yığılan bu süprüntülerin ne lüzumu vardı?
Beyrut’tan, İzmir'den payitaht cerideleri almıştı. Mec-
lis-i Mdb’usan müzakerelerini okudu. Hükümete karşı
şiddetli bir muhalefet vardı. Muhaliflerin içinde din ule
mâsının adlarını gördü. Henüz Türk eline, Dersaadet’e
gelmemişti. Kimseyi tanımıyordu. Osmanlı târihinin
kendisini aldattığına zâthip oldu. Fakait bu şahısların
meclisteki sözlerini tekrar tekırar akudu. “Bıunlar ya
akılsız, ya imansız veyâhüt vatansız adamlardır” dedi.
Atcabâ "hoca unvânı hâlfız-i İslâmiyet mesleğini göster
miyor muydu? Bunlar 'imam ve molla iseler Türk ve Is-
lâmm gayrı unsurlarıyle aynı fikre nasıl hizmet ediyor
lardı? Her memlekette olduğu gibi, Türkiye'de de Türk'
ün, Islâm'ın gayr-ı cezri muhaliflerin mevcudiyeti pek
tabiî ve pek siyasî iken bunlar başlarında sanklan, el
lerinde teşbihleri, sırtlarında binişleriyle siyasî komed
yalarda maskara olmaya nasıl tenezzül ediyorlardı?
Bunlar adâlete susamış zevat ise büyük ve medenî hü
kümetlerin hangi birinde memleketin bakasına âid sir
yiasî işlerde adâletin vücudünü hissetmişlerdi? Malû
82
matlı ve kuvvetli bir vükelâ heyeti zâlim olamaz. Mu-
hâlifler fâzıl ve muktedir mebus iseler Sadrıâzama, na
zırlara elbette ve elbette söz geçirebilirlerdi. Memleketi
parçalayacak fırkalara girmeye vicdanları, imanları, ir
fanları mâni olurdu.
Bu muıhalkemelerden sonra birden bağırdı:
— Ben bunları ıslah edeceğim!...
*
**
Turhan’ın bindiği Hidiviye vapuru, seher vakti Der-
saadet limanına girdi. Gümüşî sisten .tüller altındaki
muallâ minareleriyle, mıuazzam kubbeleriyle İslâmiye-
tin payitahtı birden göründü. Tereddüdler içinde bir
hakikat gibi...
Ahınkapı fenerinin önünden gemi yavaşça ilerler
ken, Turhan güvertede seyirtiyor. İşte Pâdişâhımın sa
rayı, işte Sultaııafamed, işte Süleymâniye diyordu. Aya-
sofya tarafına balkımak, onun nâmını anmak istemedi.
Moskova’da tanıdığı bir kahbe karının da ismi "Sofya"
idi. Onun adını "Hidâyet Camii” koyuyor. Bu ismi be
ğenmiyor. '‘Muhamimediye Camii” diyor. Bu nâmı daha
manâlı buluyordu,
Rusya'da, Paris'te tanıdığı Türklerden Dersaadet'i,
Beyoğhı'nu, Boğaz’ı öğrenmişti. Türkler haıkkmda ya
zılan bildiği dillerde esfki ve yeni kitapları okumuştu.
Rıhtıma çıktığı sırada, bu İslâm payitahtının yer
den bir avuç toprağını aldı. Ahdetmişti. Öptü. Yüzüne,
gözüne sündü. Gümrükten çıktı. Bir arabaya bineceği
sırada rıhtımda boylu boyuna kahvelerdeki, meyhâne-
lerdeiki şapkalı palikaryaları göndü. Şaşaladı. Utanma-
saydı: "Yanlış olımasım, burası Dersaadett midir? Bura
83
sı Türk payitahtı mıdır?...” diye arabacıya soracaktı.
Saadet Oteli ne çetk" dedi. Oteli beğenmedi. intizam
sız, kirli idi. Azmetmişti. Beyoğlu’nda oturmayacaktı.
O gün Mtfraç Kandili’nin ertesi idi. Küçüklüğünden
iberi dinî bir hürmetle icraatının hayranı olduğu Yavuz'
un türbesini, bugün öğleden sonra, ziyâret etmek iste
di. Abdest aldı. Minimini En'am-ı Şerifini cebine koydu.
Bir araba ile Sultan Selim Camiine gitti. Camiin güzel
ve yüksek avlusunun ötesine berisine yığılan toprak ve
(taş kümelerine, bu ihmâle cam sıkıldı. Selim'in, Hüle-
fây-ı Râşidîn’den sonra, Islaman en büyük hâdimi olan, o
büyük Selim’in câmii böyle bakımsız mı olmalıydı? Av
lunun kenar setlerine dayandı. Turhan'ın Halic’e, Eyüb’e
Sarayburnu’na doğru süzülen nazarları dolaştı, döndü,
Yavuz'un tütfbesi eşiği önünde titredi ve yükseldi. Kah
raman hünkâr ezelî tahtını bir tuğnul mehabetiyle bu
tepeye kurmuş, fifcni gibi göklere yakın yatıyordu.
Rûhânî bir câzibe Turhan'ı türbeye çekti. Yüreği
çarparak kapıyı itti. Kapalı idi. Türlbedân aradı. Bula
madı. Düşündü:
— Garip! Kandil günü, Miraç günü bu türıbe ziyâ
ret edilmez mi? İslâmları birleştirmek için perişan ol
makla iftihar eden Halîfe-i Islama hürmet bu mıudur?
Hâdim-ül Haremeyn’e hizmet bu mudur?...
Nâçar pencereye başını dayadı. Tozlanmış camla
rın arkasından secde eden rûhiyle merkadi tebcile baş
ladı. Büyük, mehilb, beyaz örtülü sandukanın etrafına
sedef kalkmalı bir parmaklık çevrilmişti. Sedef pereler
dargın bıirer göz gilbi pırıldıyordu. Bu sadelikte azamet
vardı. Baş taraftaki uzun kavuğun üstüne bumıalı bir
84
sarık sarılmış ve ucu yan tarafa sarkıtılmış, destarın
üstünden kavuğun al tepesi bir şu’le kızıllığında fırla
mıştı.
Baş ve ayak uçlarına tesadüf eden büyük iki pirinç
şamdanın mumlarının üstüne geçirilen yaldızlı Ikülâh-
■larm üzerlerinden kayarak kubbeye asılı âvizenin billurla
rına aksedip ayrılan iklimdi güneşi titreyen, dönen, uçan
yine konan yeşil, sarı, mıor damla damla ışıklarıyle bu
ısâde, teikellüfsüz türbeye ubrevî bir feyiz, cenneti bir
ihtişam veriyordu. Buraisı sâde ve mağrur milletin, sâ
de ve mağrur vicdanının timsâli idi.
Turhan türbeye baktı. Feyze baktı. Nûra baktı. Bü
yük Hakanın, büyük şâirin:
; #" <= $> <!%
mıısrannm ihtişamını bir kere daha anladı. Bu kaihra-
man-ı tslâmım :
7 ?"@> !8@'>@ !/..%(
7 !.&@ !.$$@ '>>@ !8!%(
2#% "> "&%"- 7 A&
B" # #!%! ,$ !!(---
7 :! $% &# &>
7 A>&@ <"?.@ <.#>"@!"$(-
na’tı şerifini hatırladı. Resûlullah'a karşı bu mülûkâne
ubudiyetin, bu azametli yalvarmanın huzurunda Tur
han erimiş gitmişti. Türbenin, lâcivert zemin üstüne
kırmızı beyaz çiçekli halısına gözleriyle, ruhiyle yüz
sürdü. En’amını çıkandı. Yavuz’un mübarek ruhuna bir
Sûre-i Feth tilâvet etti. Sandukanın etrafındaki rahle
ler üstünde açık duran burlkaç Kur an-ı Keruni, o mü-
85
barek ruhun açılmış kanatları samdı. Tazim ile türbe
nin demir parmaklıklarım öperken, milletin sukutunu,
ibtizalini düşündü. Kalben feryad etıti: Selim, Selim!...
Çekip Salınanı yüksel ımezâr-ı pâkinden
Nezâre slal yine bu sâfiline bir nevbet!../
dedi ve çıiktı.
Sultan Selim Câmii'nde ikindi namazım kıldı. Kal
bi mağrur, dimağı münevver olduğu hâlde otele avdet
eüiiiği zaman "ıbu hasta adam vârislerinin birer birer
'-takırdadıklarını görecek ve ondan sonra... yine yaşa
yacak...» dedi.
*
**
Turhan Dersaadet'te, ilk tâtdl gününü Halîfe'nin
Cuma alayını seyretmeye hasreyledi. Bu manzaradan,
bu ihtişamdan gönlü gurur ve süruırla doldu.
Turhan, artık Türkacağı'nda dostlar peyda etmeye;
Darülfünûn derslerine dinleyici sıfatıyle devam sırasın
da muallimlerle mübahaseye; ceride idârehânelerine gi
rip çıkmaya; İslâmlılk, Türklük hakkındaki fikirlerine
dâir payitahtın ileri gelen âlimleri, memurları ile görüş
meye, çekişmeye başlamıştı.
Fikren kendisine muvafık olanlarda gayret göremi
yordu. Gayretli olanlar da onun ateşini yakıcı ve muzir
buluyorlar ve: "Daha vakti merhûnu gelmedi!" diyor- ,
lan dı.
O şimdi her şeye karşı köpürüyordu. Banlkalarda,
şirketlerde Fransızca muameleye, z;aihiit!erde Almanca
tekerlemelere, bahriyelilerde İngilizce tavırlara, tekke-
C :!- $%.# +>!%
86
lerde Fârisî münâcaatlara, mâbedlerde Arapça duala
ra karşı isyan ediyordu.
Diklkat etti: Bu Türk payitahtında, ticaret âlemin
de, yalnız Türkçe bilen Türk bir iş bulamıyor, aç kalı
yor. Yalnız Fransızca bilen bir ecnebî ise her zaman
muvaffak oluyor ve müreffeh yaşıyor.
Turhan'ım dostlarımdan bir Türk, Düyûn-ı Umûmi-
ye’de, girdiği bir müsabakayı emsalsiz bir muvaffaki
yetle kazanmıştı. Herkes kemdisimi tebrik etmişti. Ne
ticede yerime bir şapkalı alimdi. Büyük memurlardan
biri kendisine bu mahrumiyetim sırrını ifşâ etti...
Avrupa'da tahsilimi ikmal edem bir diğer refiki hü
kümetin resmî bankasına girmek istemiş ve Rumca bil
mediğimden reddedilmişti. Halbuki aynı bankada Türk
çe konuşamayan pek çok memur ve memıure vardı.
Turhan sokakta, duvarlarda ve camekânlardalki,
dükkânların üstlerindeki Frasmzea, İngilizce, Ahnamca,
İtalyanca hattâ Rusça ilânlara, yaftalara, reklâmlara
bakar: “ Yarabbi! Bu memlekette bir zabıta, bir şehre
maneti, bir maıtlbuat nizâmnâmesi yok mu?...” diye fer-
yad ederdi. Çünkü Avrupa’nım hiç bir tarafında yerlile
rin lisanından başka rbir dil, bir yazı ile sokaklarda ilân,
yafta görmemişti. Burası Bâbil Kulesi miydi?
Paris'te, Londra'da, New York'ta Dersaadet'ten pek
çok ecnebî mevcut olduğu hâlde İngiltere'de, Amerika -
da İngilizce'den gayrı sokaklarda bir yazı görülemez
di.
Ekseri kahvehanelerde $" lokantalarda
% $ &%" iskelelerde “ ena ' çığlukları bîçâre
87
Turhan’ın kulaklarını törpüler, delerdi. Bu nasıl millî,
resmî lisan?... Bu nasıl memleket?... Bu ne kayıtsız,
duygusuz millet? derdi.
Genç tasavvurunun, tahammüllünün fevkindeki bu
hâllere karşı dâima isyan ederdi. Kalın bastonunu kav
rar, koca fesini basardı. Polis müdürüne, matbuat mü
dürüne gider, baştan savullurdu. Ceridelere makaleler
yazar, sansür çıkarırdı. Büyük makamlara lâyihalar tak
dim eder, “hıfz” işaretiyle evrak odalarına gönderilirdi.
Bu suretle muvaffak olamayınca, yeni ve ateşli bir nesil
yetiştirmek için evvelâ hususî bir mektebe fahrî, sonra
âlî mekteplerden birine muvazzaf muallim oldu. Bir
müddet geçti. Talebeyi dersten başka şeylerle işgal töh
metiyle tevibihâ mâruz kaldı. îstifâya mecbur oldu.
Nihâyet son bir tecrübeye daha kalkıştı. Babasına,
Rusya'daki emlâkini satarak, muamelâtını tasfiye eyle
yerek elde edeceği külliyetli nakit ile Dersaadet’e gel
mesini yazdı. Bu sermâye ile asrî ve ulvî bir mektep
açıp talebeye dinî ve millî terbiye, sinaî ve amelî tahsil
vererek teşebbüs ve kifayet sahibi imanlı ve becerikli,
yılmaz ve yorulmaz gençler yetiştirecek, aynı zamanda
bir şirket teşkiliyle memleketini, milletdaşlıarım yuvar
lanmak üzere oldukları uçurumun derinliğinden haber
dar eylemek için büyük bir ceride neşredecekti. Bu ga
zetenin idârehânesinde bir konferans, bir konser, bir
de mütalâa salonu te'sis eyleyecekti.
Dilimizin, imlâmızın sakatlığına, kusurlarına mek
tebiyle, ceridesiyle çâreler bulacaktı. Türkçede bir "im
lâ meselesi” yoktur, yalnız harf meselesi vardır” derdi.
Harflerimiz düzelip dilimizdeki bütün sadâları edâ ede
cek saitlerin şekilleri bulunduktan sonra, imlâ cihetini,
lisanını iyi bilen bir idâdî sarf hocasının altı ayda ıs
lâh eyleyeceğine kani idi. Yirmi ciltten mürekkep bir
Muhitü'l-onaarif meşretmelk de en ateşli emeli idi. Bun-
dian sonra, Türk ilinde Muhammedînin, Musevînin, îse-
vînin bir terbiyesi, bir tahsili, bir dili, bir şiiri, bir mu
sikisi olacaktı.
*
**
Turhan ilki seneden beri, Fazlıpaşa’da tuttuğu kâr-
gir bir evi sedirler, dîvanlar, kavukluklarla süslemiş;
Hereke, Bursa kumaşlarıyle döşemişti. Duvarlara İslâm
ve Türk hakanlarının ve ulularının resimlerini, âyetleri,
hadisleri ve Türk şâirlerinin şiirlerini muhtevi levhaları
asmış; Kütahya’nın çini avanisiyle odalarını tezyin ey
lemişti.
Yazı odasının kapısının üstüne:
&D@y > l y E) F E
ve büyük kütüphanesinin bâlâsına :
J VI i «it j V ' »
G HI- f\ »J5EI, J$I 'K"L5
âyetlerini, yazı masasının üstüne Sam i'nin:
7 ! %" $" % %!" ! <M
" $" / "8% #"# # &>. $-
N"%!! % "# #- # O#
P.Q / !.$$ #"!% "- # R# #"(!
$$ $!%B #! $%"%-
89
%B #@ /'?% =%"S
Sâ’y et olasın pâdışah-i kişver-i irfân!
beytini ve .duvara :
c j »
Ve :
^ * * 4 ^ $() L l 9
hadislerini ve diğer tarafa Rûhî’n in :
2>" %?/ $ %@ $@ *(!8
?& % <! $ #(@ ?.8
beytini hâvi levhalar ve sedirin anka tarafındaki duva
ra, üstüne talik yazı ile :
5 ttıte "#8%"T "#", "#T
5 $# / !$$% $" #%"U ?---
beyti işlenmiş bir Hereke seccadesi ve yatak odasında
karyolasının başucumda asılı ve yeşil ipekli aıtlasa sarıl
mış olan Muslhaf-ı Şerîf'in durduğu sedefli rafın karşı
sında :
Uyandır çeşm-i cânı hâb-ı gafletten sihir-hîz ol!
Çemen bülbülleriyle subh-dem zikr eyle Mevlâyı!
hâvi bir levha tâlik etmişti.
Salonun köşesindeiki rafın üstünde kenarları mü
zehhep bir çerçeve içinde güzel ıbir rıtk’a ile merhum
Nâmık Kemâl’in * yazılmış duruyordu.
* * * ! !!! # /'?% <$%"- 28!" <"=#
#"%"" / ""%# #"%B >. !%""-
90
Bir mayıs gecesi... Turhan başını açmış, göğsünü
açmış masasına dayanmış, önüne kitapları yığmış, def
terine bir şeyler kaydediyordu. Kapı çalındı. Pek sevdi
ği refiki Sedimpaşa-zâde Kâmil Bey girdi.
— Neye bir haftadan beri Ocakta görünmedin? Son
konferansından sonra seni herkes arıyor. Neredesin?
— Rahatsızdım. Birçok da yazılarım vardı.
— Birçok da kederim...
— Dâima!
— Zehra nikâh olmuş...
— Evet!
— Rahatsızlığının bir sebebi de budur. Benden sak
lama, Turhan sen Zehra’yı pek seviyordun! Hattâ bu
muhabbetine sen de şaşıyordun. Bana dâima ondan
bahsediyordun. Onu bütün hayatına, bütün fikirlerine
iştirak ettireceğini söylüyordun.
— iştirak ettiremedim. Felâket de bundan çıktı.
Bu, hem benim felâketim, hem milletin talihsizliği.... Bu
memlekette ne kızlar, ne erkekler, şimdi ne dinî ve ne
millî terbiye görüyorlar; câhil, nümâyişikâr amalar, gör
güsüz, duygusuz babalar kendilerini göreneğe kaptırmış
lar, an’aneyi unutmuşlar, ciğer pârelerini hissen, dînen,
irken, menfaaten ayrı, yabancı ellere, muhitlere emânet
ediyorlar. Kediye ciğer emânet edilir mi? İtalyan mek-
'■‘îbinde okuyanlar İtalyan, İngiliz kolejinde tahsil eden
ler İngiliz, Fransız terbiyesi görenler Fransız oluyor
lar... Her biri diğerine yabancı terbiye ve tahsile mâruz
olanlar biribirlerine yabaıncı hattâ düşman vaziyeti alı
yorlar... Zehra'nın tahsili de bir ecnebi mektebinde idi.
91
— Bunu evvelce tahmin ödemedin mi?
— Hayır, çünkü konferanslarıma en muntazam de
vam ve en çök dikkat eden o idi. Bu hâl beni aldattı.
Zehra’nın aklına, irfanına i’tirmad ettim. Terbiyenin ze
kâya galebe edeceğine ihtimal vermedim. Bu kızı fikri
me ortak, emelime ortak olacak sandım. Aldandım. Çün
kü onu seviyordum. Kâmil kardeşim! Hem pak seviyor
dum.
Turhan buruları i'tiraf edenken ağlamaya baklada.
Bu za’fmdan kendi de utandı. Kalktı. Odada gezinmeye
başladı, Yaşlarını sildi. Bir sigara yaktı.
— Beis yok, Kâmil! Beis yoik. Ben onu fikrime,
milletime feda ettim,
— Galiba o seni feda etti.
— Hayır, işte ona yazdığım mektup. Onu ben
reddettim. İzdivacımızdan sonra kazalarda, nahiyelerde
beraberce konferanslar vermek için -bir iki sene kadar
Anadolu'da gezmek istediğimi söyledim. Evvelâ kabul
etti. Sonra bu seyyahatten evvel Avrupa’yı görmek iste
diğini i’tiraf eyledi. Kendisine kaybedecek vaktimiz ol
madığını, vatanın fedalkâr, azimlkâr gençlere muhtaç ol
duğunu anlattım. Yalvardım, yakardım. “ Sen bozmuş
sun!” dedi. Ertesi gün vaidlerimden, emellerimden, hûl-
yâlarımızdan ona tekrar bahsettim. Tekrar yakardım.
O gün Türkocağı'ndan birlikte çıktık. Fikrini tahriren
bildireceğini söyledi ve benden ayrılmak istedi. Nereye
gideceğini sordum. Beyoğlu'na çıkıp beyaz patiska ve-
sâire alacağını anlattı. Böyle şeyleri Tülbentçi Muhiıd-
din Efendi’den almak mümkün iken Beyoğlu'na çıkmak
günah olduğunu söyledim. Bu haklı serzenişime karşı:
92
— Sen böyle küçük şeylerle uğraşma, uğraşa, uğ
raşa çıldıracaksın, Turhan!
Dedi. Hışımla yanımdan çekildi. Küçük şeyler... Fa
kat asırlardan beri böyle küçük şeyler bir araya topla
na toplana pak büyük bir şey oldu. Başımıza çöktü. Bizi
ezdi. Değil md, Kâmil?!... O gece kendisine son mektu
bumu yazdım. Türklüğün düşmanı olan bir kızdan nef
ret ettiğimi ve Zehra gibilerin yaşamalarından, geber
meleri evlâ olduğunu yazdım.
— Fena etmişsin. İkna ve ıslâh edebilirdin.
—' Hayır, hayır! Bundan sonra artık herkese karşı
isyan edeceğim. Bu yolda yükselmek, çalışmak isteme
y
en herkese, arkadaşlarıma, âmirlerime isyan edece
ğim
....
Kürre-i arzı durduracağım! Güneşi söndüreceğim!
Denizleri kurutacağım! Kâinatı altüst edeceğim.
+ *" #"
Baik!... Pencereden dışarı başım çıkar. Şu evlerin
yapılışlarındaki duygusuzluğa, milliyetsizliğe, biçimsiz
liğe bak! Benliksizliğe ‘bak! Artık yetişir! Herkese ben
liğini öğreteceğim. Benlik olmayınca varlık olmaz. Mil
let san'atkâr olacak, sanatında Türlk damgasını, Türk
usûlünü, benliğini gösterecek!... Millet tezgâhtar olacak,
mâmulâtında Türk düşünüşünü, Türk benliğini sata-
calk!... Millet zengin oiacalk, çalışmasında benliğini reh
ber edecek!... Dağlardan, yaylalardan, derelerden, de
nizlerden, sokaklardan, saraylardan, konafclaardan, ev
lerden, 'kulübelerden, döşemelerden, halılardan, libaslar
dan, yüklerden, bir Türk benliği, İslâm benliği parlaya
cak. Bir İslâm, Türk ssan’atı, medeniyeti taşacak, bir İs
lâm, Türk ruhu, zihni görünecek. Anladın mı? Bunları
93
hep ben yapacağım! Yâhut bu duygusuz, gönülsüz, hay
siyetsiz, muhabbetsiz, vatansız sürü arasında yaşaya
mayacağım. Öleceğim.
Kara Memişoğlu Turhan köpürmüş, bağırırken eli
ni göğsüne, alnına vuruyor, kalkıyor, oturuyordu. Göz
leri fırlamış, dudakları morarmıştı, elleri titriyor, sada-
sı titriyordu.
Kâmil Bey Turhan’ın bugünkü şiddetinin tabiî ol
madığına, bîçârenin sinirlerinde, zihninde bir bozukluk
bulunduğuna kail oldu. Çekinerek refikine dedi k i:
— Turban, bu bir gaye-i kemâldir. Bu mertebeye
kolay erilmez. Sanırım ki henüz hiç bir millet de erme
miştir.
— Hayır, Kâmil, hayır! Fransızlar, İngiMzler, Al
manlar ermişleridir. îtalyanlar, Japonlar, İspanyollar er
mişlerdir. Hattâ Sırplar, Ulahlar, Bulgarlar ermişlerdir.
Yalnız İslâm memleketleri bu gayeye ermemişlerdir.
Eflâk şâhid olsun!... Onlar da ereceklerdir.
Kâmil arkadaşını bir parça gezdirmek, parka veyâ
Beyoğlu’na kadar götürmek istedi. Turhan :
—' Çıkmam, çıkarsam bütün erkeiklerin, kadınların
yüzlerine tükürürüm. Dedi.
Kâmil odadan, yavaşça çıkarken:
— Zavallı genç, talihsiz memleket... diyordu.
*
Turhan mütemadiyen babasına, amucasına mektup
lar yağdırıyor. Birinin ticâretini, diğerinin hükümetini
94
bırakarak İstanbul’a gelmelerini istiyor. Kendisiyle 'be
raber ya Dersaadet’te veyâ Türk ilinin bir köşesinde sı
na! ve İlmî mektep açmak, hususî bir Encümen-i Dâniş
te'sis eyleyerek, emel edindiği cerideyi, muhitleri, lûgat-
nâmeyi neşretmek ve zengin ailesine Türkiye'de fabri
kalar aç tırm ak için çırpınıyordu. Mektuplar sıklaştıkça
Turhan’ın velilerine karşı yazıları da şiddetleniyordu.
Gencin ruhundaki galeyan mektuplarından anlaşıldığın
dan babası ona hemen Rusya'ya avdetini yazıyor, amu-
cası nasihatler veriyordu.
Turhan milletin uyuşukluğundan, hükümetin ihmâ
linden, dinî ve m illî terbiyeye itina edilmemesinden şi
kâyeti muhtevi pek şiddetli bir konferans verdi. Ertesi
gün, beş sivil polis gencin evini bastılar. Turhan serkeş
lik etti. Bu sırada Boşnak bir polisten bir de tokat yedi.
Kitaplarını, sandıklarını karıştırdılar, kâğıtlarını aldı
lar. Kendisini de bir hafta tevkif ettiler.
Bu darbe, bu âteşîn ruhu bütün bütün alevlendir
mişti.
Tevkifhâneden evine döndüğü vakit penceresini açtı.
Bahar her tarafı renklere, kokulara bürümüştü, Pen
cereden başını çıkardı. Karşıki bahçede, erik, kiraz, el
ma ağaçlan beyaz, pembe çiçeklerini açmış, serçeler cı
vıldayarak uçuşuyorlardı. Birden feryad e tti:
— Leylekler gelmeyin, serçeler uçmayın, çiçekler
açmayın! Burada bahar yoktur. Güneş san bir gölgedir.
Yeşil otlar toprağın küfüdür. Sıcak rüzgâr Cehennemi
nin nefesidir. Şu mâvi Boğaz, bir çirkef ırmağıdır... Ke
lebekler çimen, çiçek arar. Burası çürüklüktür; kemik,
95
kadid vardır... Fikir genişlik, yükseklik arar. Burası ça
murdan bir izbeliktir. Çıyanlar, solucanlar barınır...
Kırlangıçlar! Hangi evin saçağına konsanız orada
kilerin emlilerini işiteceksiniz! Hangi ocağın üstünde tü-
neseniz onu sönmüş bulacaksınız... Her tarafta kara ha-
yâletler taklak atıyor, her tarafta 'kara dişler sırıtıyor...
Hep küfür, hep ihânet, hep yumruk...
Yâ Rab! Yâ Rab!... Yurdumu ahrette olsun bana
düşmansız göster!...
*
**
Turhan, artık kimse ile görüşmüyor. Gündüzleri so
kağa çıkmıyor. Yemiyor. Uyumuyor. Eriyor.
Sakalı uzamış, saçları yağlanmış, geceleri karanlık
larda tenhâ sokaklarda geziyor. En ziyâde sevdiği, loş
Yeraltı Câmii’ne gidiyor. Orada saatlerce mu’tekif dü
şünüyor. Kendi kendine söyleniyor. Duvarlarda gördü
ğü ecnebi lisanlarındaki ilânları sıyırıp yırtıyor, yere
atıyor. Üstünde tepiniyor. Yolda bir yabancı diliyle ko
nuşan erkek kadın yurddaşlarma çatıyor, omuz vuru
yor. Bir gün Bonmarşede, satıcı Rum ile Fransızca gö
rüşen hanımın yüzüne tükürdü. Alakasındaki zenci da
dıdan başına iki şemsiye darbesıı yedi. Bir rezalet çıka
caktı. Faikat Turhan’ın yerine hanımlar korktular. Kaç
tılar.
Genç, bu gece sabaha kadar sokaklarda hayalet gibi
gezindi. Ortalık ağarırken kendisini Sultan Selim Câ-
mii’nin avlusunda buldu. Yüksekten, alaca karanlıklar
da bir haydut gibi kuşkular, ürpermeler içinde uyuyan
Fener’e, Beyoğlu’na baktı. Titredi... Türbenin dişrnda
96
durdu, düşündü... Camiin etrafını dolaştı, inledi... Bir
küçük kapıyı itti. Minarenin merdivenleri gözüiktü. Ağır
ağır çılktı. Son şerefeye gelmişti. Etrafı, karanlık derin
likleri dinledi. Yüksek ıraklarda birer ikişer yıldızlar
söndükçe kuytuluklarda horoz sesleri ağlıyordu! Bo-
ğaz'ı, Çamlıca’yı, Sarayburnu’nu, Kâğıthane sırtlarım,
Eyüp serviliklerini süzdü, süzdü. Onlara titremeden göz
leriyle, ruhuyle vedâ etti. Şerefenin korkuluğunun üstü
n
e çıktı. Bir ikartal gibi göğsünü gerdi, kollarını açar
açmaz boşluğa yuvarlandı. Civar halk sabah namazına
geldikleri zaman şadırvanın önünde kafatası patlamış,
kol ve bacakları kırılmış kan içinde bir cesed buldular.
Hüviyeti anlaşılmak üzere ceplerini aradılar. Şöyle bir
kâğıt çıîktı:
"E y Yavuz! Milletimin selâmetini yalvaracaktım.
Ayaklarına kapanmak için sana yükselmek istedim. Yarı
yolda gözlerim karardı. Sendeledim ve düştüm. Allah
günâhımı affetsin!”
12 Nisan 1338 (1922)
97
AYŞE KIZLA VATO
"Hamdullah Subhi Beyefendiye"
İştah ve lezzetle yenen bir öğle yemeğinden sonra
köpüklü kahveler arasında içilen sigaraların dumanların
dan kulübün yemek salonu hayli sislerimişti. Bir tarafta
av mübahesesi, diğer cihette Meciis-i Mebusan müzâke-
râtının mâbâ'di olan bir siyaset mücadelesi, şu köşede
birkaç asîl gencin, bellki, bir güzel kadın tarafından al
datılmış bir refika karşı kahkahaları, ekseri müdavim
leri yaşlı, vekarlı zatlardan mürekkep olan bu mahfilin
havasını haz ve neşe rüzgâriyle dalgalandırıyordu.
Bizim sofrada bahis Türk, Macar ve Lehlilerin târi
hî külâh ve libaslarının müşabehetlerine dâirdi. Konya
ğın son damlasını emen Kont “Geza...” iri sigarasını
silkerken ecdadının e siki bil'atlanyle kendisinin birik
tirdiği âsâr-ı nefîse koleksiyonunu göstermelk için bizi
konağına dâvet etti.
Benimle beraber Amerikalı, İtalyan ve Alman dört
yamak arkadaşı kulübün avlusunda bekleyen Kontun
otomobiline bindik. On dakika sonra kendimizi bir ge
niş mermer merdiven başında bulduk. Bıyıklan tıraşlı
bir uşak sağ tarafta üstü koyu güvez çuha ile kaplan
mış bir kapı açtı. Bir taş odaya girdik. Dört duvarına
98
yaslanmış camlı dolapların içinde bu âilenin atalarına
ve târihine âid birkaç yüz çarık, çizme, papuç, terlik,
takunya vardı. Bu ayakkabıların sonradan görme kim
seler gibi, böyle baş sedirde ceviz dolapların parlak
camları arkasında, sahte birer kibar tavrıyle duruşla
rında gizli tuhaflık vardı. Kontun kâtibinin arkasında
diğer bir odaya dâhil olduk. Burada oymalı iki abanoz
koltuk ve ilki iskemleden maada ilki büyük demir 'kasa
ile ortada bir camlı mustatil masa vardı. Bu masanın
cam sathı altında firûze, mercan işlemeli, gümüş oyma
lı telkârî bıçalklar, yatağanlar serilmişti.
Bu iki kasadan çıkarılan küçük ceviz çekmeceler
içinde, gümüş tepsiler üstünde, bize gösterilen elmaslı,
yâkutlu sorguçlar, safirli, lâ’lli ve firuzlu kılıç kemer
leri, murassa kadın ve erkek düğmeleri, gümüşlü, mi
neli eslki Türk ve Macar üzengileri, el aynaları, önümüze
yığılıverdi. Bu hânedana ecdattan kalan ve dâimâ bü
yük oğla intikal eden bu kıymetli âile hâtıralarının bu
suretle dikkatle saklanmasını takdirden kendimizi ala
mıyorduk. Burası bir küçük hazine-i Karun idi.
Geniş merdivenden yukarı kata çıktık, burada, ye
mek odasından salona kadar gümüş leğen, ibrikten,
ufak İncili yastığa kadar bütün eşyanın bir kıymeti, bir
inceliği vardı. Caımekânın derununda Asya ve Avrupa’
nın hemen her târihî milletine âid olmak üzere pırlan
tadan aki'ke, altından pirince kadar belki üçyüz yüzük,
kadife yivler arasında sıralanmıştı.
Duvarlardaki pastel ve yağlı boya nefis levhalara
uzaktan bir göz atmadan geçemiyorduk. Şimdi kontun
yazı odasında idik.
99
— İşte, dedi. Macaristan’da bir eşi bulunmaya» bir
levha, bir hakikî "Vato” .'
Bu, tahminen seksen santim boyunda ve elli san
tim eninde bir tablo idi. Ormanda bir pınar başında
kurulmuş bir sofra... Kenarda bir genç saz çalıyor. îıki
tâze uzammışlar dinliyorlar, biraz beride iki kadın kat
merli ve kabarık libaslar ile rakseder görünüyorlardı.
— Şimdi bundan kıymetli bir şey göstereceğim.
Parmağıyle o meşhur Fransız boy agaminin2 levha
sının yanında asılı bir küçük halıyı gösterdi. Bu bir
Gördes seccadesiydi. Şimdi bütün gözler bu nefîseye
çevrilmişti. Bir antika meraklısı olan Amerikalı ile hü-
oerver ve ressam İtalyan seccadenin yanına yaklaşarak
altından küçük ilmiklerine bakıyorlardı:
Koyu mâvi zemin üstüne kırmızı bir kenar ve sarı
zırhlar ile çevrilmiş ve ortası dört ve seikiz köşe madal
yonlar ile bezenmişti. Kenarın, zırhların ve madalyon
ların içleri anlaşılmaz nakışlarla dolu idi. Bunlar çap
raşık, karışık fakat imtizaçlı, perişan dağınık fakat mun
tazam, hiç bir şekle uymaz fakat hendesî, ne çiçek, ne
yaprak, fa/kat düşünce, ne resim, ne handese fakat ince
idi... (Vato) nun yaz levhası yanında seccadenin bu hâli
başka türlü, sanki sırf tasavvufî, ruhanî, rumûzî manevî
bir bahar şekli arzediyordu. O derece renkler uygun ve
tatlı idi.
C K V CWXY, O5,Q8% %B!
CZ[C8% /"!% ! $" \" "!%"- *% "!"M
# / #" B'" " $" P" #"( $M
" / $> /"" "! !"-
[ 3"U ( "# /" "#" ," #%" %
"!--- !#@B "!# @"< <$-
100
Kont halının karşısına geçmiş :
— Bakınız! Balkınız! diyordu; şu çiçeklerde mâvi-
den kırmızıya, kırmızıdan sarıya, ne lâtif bir âhenk ile
geçiliyor. Boyalara bu garip imtizacı, bu hayâle gelme
yen güzel imtizacı veren hangi ilimdir, hangi terbiye
dir. Sanmam ki Türkiye'de bir halıcılık mektebi bulun
sun, diyordu.
—■ Hayır.
—• Ben Hind’in, İran’ın o üstlerinde oklarla vurul
muş ceylân, kaplan resimleri, çelimsiz süvariler, bücür
insanlar, kurbağalara benzer kuşlar işlemmiş halılarını
sevmem. Onlarda ne hayvan hayvan, ne çiçek çiçektir.
Bu tabiî maddeler yarım ve iptidaî surette taklit, ter
sim olunmuştur. Türk halılarında tabiatı taklitten eser
yoktur. Bütün nakışlar tulûat ve icattır. Bütün bu hü
ner, munis ve düşündürücü bir garabettedir. Nakışları
biribirine benzer daha iki hah görmedim.
—■ Hattâ bir halıdaki mukabil iki şekilden bile biri
diğerine tamamıyle müşabih değildir.
Bu Gördes halisiyle, (Vato)'nun tablosu karşısına
tesadüf eden ipekli eski Kıbrıs kumaşı kanape ve kol
tuklara oturduk... Şimdi zairler hâne sahibimin verdiği
sigar ve sigaraları savuruyordular.
Kont dedi ’ki:
— Bir gün fakir düşsem belki (Vato)'yu satabilirim.
Fakat âile yadigârı eşyam ile bu halıyı elimden çıkara-
mam sanıyorum.
Târihî, değerli eşya ve nefais ile dolu olan bu ko
nakta, bu odada yabancı gibi boynu bükük durması
101
memul olan bu Türk sanatının, bu Türk fikrinin, bu
Türk zevkinin, bu Türk kadınlığının saltanatı huzurun
da gönlüm iftiharla, ihtiramla çarpıyordu. Gözlerim ırak
lara doğru daldı. Kurutan, yakan güneşli ve gölgesiz ve
nihayetsiz bir çölün ortasında bir bardak buzlu su bu
lan yolcu memnuniyetini hissettim. Düşündüm, düşün
düm, düşündükçe ağlamak istedim.
Gözümün önüne geliyordu:
Harap Gördes kasabası. Balçıktan karanlık, ocak
dumanlarından sisli evleri, melûl ve sâkin ahâlisi...
Kapının eşiğine çömelmiş, yün eğiren soluk benizli ih
tiyar kadınları. Halı tezgâhımın önünde birkaç kırık tah
ta iskemlenin üstüne otummuş başını önüne eğmiş bir
“Ayşe kız” ile iki küçüık arkadaşı halmm erişleriyle ar
gaçları arasında kınalı parmacıkları titreyerek didiniyor
lar ve en büyüğü :
Gece bir ses geldi derinden, derinden
Beni mi çağırdı Yemen çöllerinden?
mânisini, Arabistan'da silâh altındaki “Mehrned” ini dü
şünerek yavaş yavaş fısıldarken kara gözlerinden, üstü
ne bir damla yaş düşürdüğü şu sarı renkli dal, bu
mahrumiyetin, bu kederin ateşiyle kıvrılarak ruhanî
bir şekil alıyor.
Artık dumanlı gözler, önündeki örmeğe bakmıyor,
titreyen eller argaçların tellerini saymıyor. Mükedder
fakat necip, hünerver fakat esrarengiz bir ruhun şevkiy
le gelişi güzel argaçlar renk renk ilmikleniyor...
Ben bu levhayı böyle görüyorum.
102
Ey tatlı kokulu kır menekşesi! Ey karanlıklar için
de nur ağlayan mahzun yıldız! Ey Ayşe kız! Sen bu ne
fis şaheseri nasıl meydana getirdin? Mektep, üstad gör
meden nasıl en büyük Fransız ressamı olan Vato ile
imtihan meydanına girdin? Ve aynı şeref mevkiini ka
zandın. Bu feyz, bu isti’dâd, bu zevik sana nerden gel
di?... Cevap ver Allahım! Ona nereden geldi?
Koyu çivi di bir yeldirme veya çubuklu bir peşte-
mala bürünmüş, sâde, saf, fakir hâlinde, ümmî dima
ğınla yıllarca ihtiyar muallimlerin resimhânelerinde ça
lışmış, tecrübeler geçirmiş, kitaplar okumuş, eski üstad-
larm levhalarını tedkik etmiş, renklerin kimyada, hik
mette terkiplerimi, tesirlerini öğrenmiş, binlerce takdir
ler, tenkitlere mâruz kalmış ressam (Vato)’nun yanında
zekâ ve hüner âleminin huzuruna çıkarak aynı mevkie,
aynı kıymete nâil oluşuna ne sebep bulayım?... Tahsil-
siz, fıtrî zevkinle, cibillî irfanında renklere verdiğin in
sicama, zarafete sihir mi, mucize mi diyeyim? Ey Ay
şecik! .. •
Ey Ayşeciıkler!... Avrupa’nın zelkâ merkezlerindeki
müzelerde sizin saf fakat i-cazkâr eserleriniz için ayn
ayrı salonlar, sergiler açıldı. Muhafızlar tâyin edildi.
Hünerlerinizin inceliklerini, güzelliklerini anlamak için
mütehassıslar zuhur etti. Bu ne kudret, bu ne feyiz
dir?!...
Siz yalnız usûlün ve emsalin hâricinde bir hüner-
ver, bir ressam, bir mühendis, bir nâkış değilsiniz. Türk
lüğün ruhundaki salâbet ve vakarı gösterecek mânâları
misalsiz nakışlarımızla, rumûzî ilhamlarınızla izhar eden
birer de şâirsiniz. Onun için Anadolu halılarının bütün
103
târihimizi gösteren celâdet âhengmi, metanet meâlini
İran ve Hind halılarının şûh ve lenfâvî inceliklerinde
göremem.
Ey Türk ili! Viranhanelerinıiıı emkazıyle mâmûre-
ler süslenir. Sen nasıl bir ocaksın ki soğumuş küllerin+
de ateşler gizlidir. Baykuşlarından bülbül sedası gelir...
Ey Türk kadım! Irkımda ne icazıkâr bir feyz vardır ki
hem mevte asker yetiştirir, hem ebediyete hüner erişti+
rirsin! Semi benden çak evvel takdir edenler, yine Vato
gibi ressamların vatandaşları oldukları için beni affet!...
Ben bu istiğrakta iken arkadaşlarımın hâne sahi+
bine vedâ ettiklerini görerek mahçup fakat müftehir,
seccadenin huzurumda kalben seode ettim ve odadan çı+
karken, belki, dedim, bu eserin icazkâr sânii, sefalet+
ten, noksan tegaddiden, hayatının baharında solmuş bir
tâze çiçektir.
Budapeşte-20 Nisan 1334 (1918)
İ
YATAĞAN
Beyoğlu caddesinden saparak, Ağahamamı’ndan Fi-
ruzağa’ya gidilecek dar sokaktan, güneşe, mehtaba, te+
miz havaya hâil olan çirkiın, yüıksak apartmanların ara+
sından geçiyordum. Gece saat dökuz. Keskin bir soğuk
rüzgâr derinden gelen "Kıtır simit! Sıcak simit!” âvâ-
zelerini pencerelere çarpa çarpa yokuştan aşağı yuvar+
lıyor. Karanlıklar içinde siyah tüllere bürünmüş gi/bi
gamlı bir ışiik saçan fenerlerin altında insan heyûlâları
birer gölge sessizliğiyle süzülüyorlar, Cihangir'e doğru
iniyorlar.
îki haftadan beri görmediğim dostum Tuğrul Bey’in
ziyaretine gidiyordum. Gönlüm arzu ite korkudan, mu+
habbet ile nefretten mütevellit duygularla mütehassis
olduğu hâlde gidiyordum. Firuzağa caddesinden ilerle+
yerek karakolun yanından saptım, apartmanın ziline
basacağım zaman, iki dakika sonra, arkadaşımın elini
sıkacağımdan dolayı duyduğum memnuniyeti, onun ha+
yatını raptettiği kadının bir kere daha karşısında kal+
mak :azâbı izâle etti. Tuğrul’un evde bulunmamasını is+
tiyordum. Refikimin kapatmasının yüzünü görmeden
dönmek diliyordum. Bilmem ne için bu gencin üç yıl+
dan beri beraber yaşadığı âilesi, mâzisi, vatanı, dini,
milleti belirsiz, her lisanı fena konuşan bu kadın ile kar+
şı karşıya gelmek istemiyordum. Kâh rakkase veyâ mü-
messileye ve kâh muganniye veyâ mürebbiyeye ve bâ-
zaın hem falcıya ve hem dikişçiye ve dâima bir eslki hiz+
metçiye benzeyen bu kadın bir akşam benim kalbime
•dokunmuştu. Neferlerimiz için "ıkaba ve vahşî” demişti.
— Niçin madam size sarkıntılık mı ettiler?
— Hayır! Tavırları yontulmamış!
— Alman veyâ Fransız neferlerinin hepsi dârûlfü-
nûn mezunu mudurlar?
Bu sırada Tuğrul: "Sen ona bakma, zavallı iyi ka+
dındır, am a...” demişti. İşte o dakikadan i’tibâren onun
boyalı dudaklarından, yapma sarı saçlarından nefret
ediyordıuım.
Gönç arkadaşım İstanbul'un en iyi âilelerinden bi+
rine mensup muktedir bir zâbit, zarif bir şâir, bir mûsi-
kişinas, bir mütefennin, bir mütefekkirdi.
Kendisiyle her şeyden bahsohmaibilirdi. Bir fikrin
tartışması ile kütüphânesinin önünde sabahladığımız ge+
celer olurdu.
Bu ıkadın gül ağacına girmiş kurt gibi onum dehâsı+
nı, hayatım, servetini emiyor, kemiriyordu. Tuğrul ba+
basını, ninesini, kız kardeşlerini birer birer kaybettik+
ten sonra bu kadına tesadüf etmiş ve onunla yaşamaya
başlamıştı. Gönlümdelki havf ve rlica hissiyle merdiven+
leri çııktım. Apartmanın kapısı açıldığı zaman başı açık,
boyunbağı çarpılmış, ayağında terlikler, rtiyâdı hilâfın+
da bir perişanlıkta Tuğrul’u karşımda buldum. “Ah gel
Ah gel!” diye elimden çektıi. Beni yatak odasına doğru
sürükledi.
— Madam hasta mı?
— Gitti... Kaçtı azizim.
— Oh! Kurtuldun...
— Evet, fakat oku!...
Diye elime bir (kâğıt uzattı.
"Tuğrul,
“Bu ezilmiş memlekette, umudsuz1 ahali arasında
oturamayacağım — gidiyorum. Yalnız iki senelik müşte+
rek hayatımızın bir hâtırası olmak üzere yatağanını alı-*
yorum. Bu silâh işine yaramaz — siz, Müsdümanlar;
Türkler Avrupahların esiri, Hıristiyanların kölesi oldu+
nuz. Efendilerinizi memnun etmek isterseniz bundan
sonra yatağanla, kalıkanila oynamayınız. Artık — belini+
ze kılıç kayışı değil, boynunuza esaret zinciri yaıkışır.
Elvedâ —”
Elena
Tercümesini şuraya geçirdiğim Fransızca kâğıt elim+
den düştü. İkimiz de donmuştuk. Kardan yapılmış iki
çirkin insan heyikeli meâlsizliğiyle biribirimizin yüzüne
bakıyorduk, tükenmiş bitmiştik. İki dakika süren bu
duygusuzluiktan sonra bu üç dört satırın cehennemi mâ+
nâları anlaşılmaya başladı. Şimdi cihanın bütün yanar+
dağları beyinlerimizde patlıyor, tütüyor, köpürüyor, ta+
şıyordu. Yanıyor, eriyorduk. Duvardaki levhalar dökü+
lüyor, ayağımızın lakımdaki halılar kıvrılıyor, etrafımız+
da her şey yıkılıyor, çöküyor sanıyorduk.
1 Ümid. Ümid Türkçedir - bir çok emsali gibi Fârisıye geç+
miştir. Aslı ummakdan umuddur. Geçmekden geçid olduğu gibi.
Kadının çalıp kaçtığı kını gümüşlü, fîrûze ve mer+
can işlemeli bir yatağan idi. Demirinin üstünde altın sa+
vakla yazılı olan :
"Gerekmez bu silâhla pençeleşmek.”
‘‘Olur ımu hiç ecel ile güreşmek?”
beytinin altındaki 1030 târihinden üç asırlık olduğu an+
laşılan bu kıymetli silâh, refikimin târih-i ecdâdma,
“Tuğrul Subaşı” ya âid bir yadigârdı. Zararının mânevi
ehemmiyetini gittikçe fazla duymaya başlayan arkada+
şım :
— Soysuz kadın, nankör kadın! diye bağırdı. Son+
ra sükût... Boynumuzu büken bir sükût...
— Bir hafta evvel bâzı emlâk işlerimizin tasviyesi
için İzmir’e gidecektim. Gaybubetimde altı, yedi giin
Gediıkpaşa'da dadımın evinde oturmasını teklif etmiş+
tim. Cevâb-ı red verdi. Tahammül edilmez bir adem-i te+
nezzül... Atıştık... Bu sabah seyyahatten avdetimde ev+
de şu kâğıdı buldum... Ben onunla üç senedir ne gaflet
içinde yaşamışım.
Hayretim, hiddetim zâil olmuştu. Şimdi sükûn ile
düşünüyordum.
— Tuğrul! Sen Türkiye’nin küçük bir niimûnesi-
sin. Senin kısa ömrüne göre başına gelen bu felâket,
onun altı asırlıık târihinde def alar ile gelip geçmiştir.
İşte Macarlar, Sırplar, Uiahlar, Bulgarlar, Hırvatlar,
Rumlar!... Bu gayrı tabiî sevgililerimizden ne tahkirler
görerek ayrıldık.
— Ah ben ona ne kadar feavî bir i’timad göstermiş+
tim.
108
— Evet, hükümet de Gospodarlara, Boyarlara, Fe+
nerlilere gösterdiği i’timadlarm seyyiesini çekmemıiş
miydi?
— Onun saadetine, istirahatine hakikî haremimden
fazla çalışmıştım.
— Telkmıil Türkiye saltanatının târihini temsil edi+
yorsun. Fâtih de, İstanbul’un zaptında Rum patriğine,
Bizanıs İmparatorluğunun en parlalk çağında nail olama+
dığı iktidarı vermemiş miydi? Ve onu dünya yüzündeki
bütün Ortodoksların hattâ Hıristiyanların reis-i rûhânî-
si olarak tanımamış mıydı?
O hâlde ki Viyana sûrlarından Hindistan sahilleri,
Kafkasya dağları ve Dinyeper nehirleri arasında bulu+
nan bütün Hıristiyanlar, nüfûzu İstanbul'dan Galata’ya
bile geçemeyen o miskin Bizans’ın kilise reisinin asâsı
etrafına, yalnız İslâm kılıcı sâyesinde toplanmışlardı.
Dünya yüzünde Ortodoksluk icâd olunalı hiç bir Hıris+
tiyan hükümdar, hiç bir Bizans İmparatoru Rumlara,
Rumluğa Tüılk pâdişabları kadar hizmet etmemişti.
Cnıh aıngirl iğimizin büyük kısmı Fener Patrikliğinin
faydasına, Ortodoksların ittihadına yaramıştı. Rum kili+
sesinin en büyülk, en kuvvetli istavrozumu Türlk yata+
ğanı yontmuş, Fener’in en parlak kandilini Türk meş’a-
lesi yakmıştı.
İşte bu nimetin şükrânı bugünkü küfran olıdu. O ki+
nik aisâyı büyüttük, büyüttük, büyüttük... Bizi saran,
ezen, .boğan bir ejder yaptık.
Neticede kendilerini koruyan, Türk kılıcını elimiz+
den aldılar. Zincir yaptılar ve boynumuza taktılar.
Kapatman ne mühim mahlûkmuş. Bu kadın değil,
bir vak’a, bir millet, bir târih, bir insâniyettir. Sen
vakarın, gafletin ve salâbetinle Şarkın numunesi, o ri-
yâsı, adaveti ve fazâhatıyle Garbın timsâli!...
Ey sen, ey sıaf Türk, ey esir Müslüman, geçmiş ile
geleceği bir düşün. Boynun lâlede, ellerin kelepçede,
ayakların bukağıda olduğu hâlde bu nedâımet ve me'yû
siyet zincirlerini sürükleyerelk gözlerinden, yaralarından
akan kanların kızıl çamurları içinde sürün!
Bu sözlerim artık Tuğrul'u çıldırtmıştı. Gözlerin-
den saçılan kıvılcımları derin nefesleri alevlendiriyor,
saçları dikeliyor, kolları geriliyordu. Bağırıyordu:
— Artık, medeniyetten, bu yalan medeniyetten, bu
sarraf, bu haydut medeniyetinden nefret ediyorum. Or+
tadan makineyi, malkinenin terakkisini çıkar; medeni+
yetten ne kaldı? Ne ahlâk var, ne vefâ var! Ne şeref var,
ne muhabbet var! Ne büyüklük var, ne güzellik var!
Hiç, hiç bir şey yak! Yalnız meydanda bir makine kuv+
veti, bir de hayvâniyet ihtisası var... Kur’ân-ı Kerîm'de
risâleti, rûhâniyeti musad-dak olan Hazret-i Isa’nın, mü-
tevazi, halûk, mazlûm İsa'nın bunlar, hâris-i şeriatı de+
ğil, şeytanın vâhis-i mefsedetidirler. Bunlardan nefret
ediyorum.
Medeniyet!... Hilâl ve sıalib âvâzeleriyle bir ikinci
Ehl-i Salîbi, Müslümanlar üzerine musallat ettiler. Dini,
tezvir tuzağı yaptılar. Medeniyet sözünü kıymetsiz nü-
mûne gibi etrafa dağıttılar. Banlkaılarm mâbed olduğu,
bankerlerin aziz sırasına geçirildiği, banknotların Incil
sahifelermden mukad'dtes sayıldığı böyle bir zamanda
bile taassup zehriyle cihanı simsiyah ettiler.
Esasen öğe öğe göklere çılkarchkları Avrupa mede+
niyeti yak, Hıristiyan medeniyeti yok... Yalnız bir Ya+
hudi medeniyeti, Yahudi san’atı var. Banlkalanyle ke+
selere sâhip olan Yahudiler, gazeteleriyle düşüncelere
hükmeden Yahudiler, ticaretleriyle cihanı yediren, giy+
diren onlar, habbeden, sulh yapan onlar, ağlatan, gül+
düren onlar, hattâ gürültüsüzce fcürre-i arzı döndüren
onlar!...
Garbım Şarlka saldırışına, haydutların çiftliklere ta+
sallutu dememek için salibin hilâle, medeniyetin bede-
viyete hücumu nâmını veriyorlar.
Salibin hilâle hücumu! Fakat bunu birçok defalar
daha tecrübe etmişlerdi. Onlar böyle geriye doğru iler+
ledikçe, bir gün olur, bir noktada yine önlerine çıka-
cağız.
Medeniyetin bedeviyete hücumu! Öyle mi? Biz taas+
sup, gayz, fesat, riyâ İrinleri içinde, künllük kokulan
altında çürüyen Bizans’ı ne yaptıık? İstanbul’u nasıl
bulduk? Bugün ne hâldedir? Bir güzellik meşheri yap-
tuk, bir bahar levhası yaptık. (Ayateodori) kilisesini Gül
Câmii’ne çevirdik. Bu mudur tahribimiz? Onlar câmi-
lerimizi ne yaptılar? Onlar... Medenî Hıristiyanlar! 0
camileri — ki göbeklerinde rûhânî ve ebedî çiçekler aç+
mış, şirin, temiz halılarıyla üstlerinde Hazret-i İsa bile
alm tozlanmadan secde edebilirdi — utanmadan onlar
ne yaptılar? Ahar yaptılar. Tozlu kiliseleri, Ayasofyaları,
Allah için görsünler, saçımızı süpürge ederek nasıl te+
mizledik?
Bizim 'başımıza musallat ettikleri îıs-lâvların, o esüd
Helenlerin gayr-ı meşru’ torunları olan Yunanîlerin me+
deniyetine bakılsın! Parçalanan çoculklar, kamı yanlan
gebe kadınlar, ateşlerde yakılan ihtiyarlar, yıkılan mek+
tepler, hasitahâneler, köprüler görülsün. Hayvaniyetin,
insaniyete hücumu nasıl olukmuş anlaşılsın!!
Ah! Dökülen kanların pıhtıları onların yüzlerime ya+
pışmadı1 mı? Bilemen demirlerin çıkardığı kıvılcımlar
dimağları yakmadı mı? Daha dün yollar üstünde, çalı+
lar arasında, köpeklenin ağızlarında sürünen ma'sûm
kızların, çocukların barsakları bir gün boğazlanna san-
lıp birer ejder gibi onlan boğmayacak mı?
Evet, mağlûp oldulk. İki sene büyük küçük beş dev+
letle harp neticesinde makhûr olduk. Fakat düşmanla+
rımız yalnız Bulgar, Yunan, Karadağ, Sırp, İtalya de+
ğildi. Tekmil Avrupa idi. Dünyamın yarısı yıkıldı, ve biz
ezildik, küçüldük; lâkiin mahvolmadık:. Daha toplandılk,
daha katılaştık.
Evet, 'düşmanlarımız tdkrnil Avrupa idi. Son harbin
iptidâsında Düveldi Muazzama, “galip taraf araziden is+
tifade edemeyecektir” düsturunu ileri sürdüler. Halbu+
ki Balkan hükümetlerinin aralarındaki ittifaknâmelerde
alacalkları arâzi musarraıh idi. Ve bunu, Avrupa dia bili+
yordu, bu tehdid yalnız Türkler içindi, kumandanlan-
mızm ıkuvvei mâneviyelerini kırmaya yaradı.
Bulgariar Çatalca’ya yaklaştıkları sırada Avrupa
devletleri İstanbul'da emin ve müsterih yaşayan Hıris+
tiyan'ları muhafaza için gemilerini Haliç’e ve gemicile+
rini sefânetlerine soktular. Halbuki Edirne’de, Selanik'+
te, Kosovıa’da, Manastır'da kesilen, yakılan Müslüman
kadınlarım, çocuklarını Ikurtarmaık için ufak bir hare+
kette bulunmadılar.
Taassup, taassup! Bindokuzyüz senelik ateş, kan, ze+
hir ...saçan taassup!
Tuğrul bu sırada kütüphanesinden bir kitap aldı.
Sayfalarını hiddetle çevirerek söylüyordu :
— Kardinal Ksimenes, Gırnata’da seksen bin cilt
Arap âsarım hayvancasına bir taassupla yaktırdı.1 Roma
İmparatoru Büyük “Th.eod.os”, tanassuru akabinde İsken+
deriye’de “Serapeüm" mabedindeki meşhur İskende+
riye kütüphânesini bir küme kül hâline getirdi. Hele
havâriyyûndan “Saint-Paul” kara bir cehâletle, kendi
yontulmamış fikrine muvafük gelmeyen felsefî, tarihî
kitap ve risâle ne buldulabildiyse bir meydana toplaya+
rak ateş verdi. Papa Greguvar, fikrin terakkisine mâni
olmak için yine ateşe müracaat etti. Kütüphaneleri yan+
gına verdi.
*qp<H
İlk İstanbul İm paratoru Romalı Konstantin, Hıris+
tiyanlığı kabul eder etmez, Allah’ıma yaranmaik için, akıl
ve fikre âid eserler ile cehennemler icad etti.
Ispanya'da Engizisyon zamanında taassubun irfana,
îslâma, insaniyete karşı zulümlerini saymak, bilhassa
“Don Henry Dragon" kütüphânesinin nasıl yakıldığını
söylemek istemiyorum.
İlim ve irfan aleyhine cehennemler tesis edildiği
memleketlere dikkat ediyor muşum? İspanya, Roma, Bi+
zans, İskenderiye... Yâni nerede Hıristiyanlığın ilk ışığı
görünmüşse orada ilk iş efkârı yakmak olmuş, âsân yık+
mak olmuş.
Anlaşılıyor ki İslâmiyet imdada yetişmemiş olaydı,
etsıki âsâr-ı ilmiye ebediyen kaybolmuş gitmişti. Irak ve
1 Medeniyet-i Arabîye. Dr. Güstav Lebon.
Endülüs yalnız Müslümanlar yardıımıyle irfân-ı âlemin
iki dârü’I-âmâm oldu. İslâmiyetin zekâsı sâyesinde, in+
saniyetin bekası mümkün oldu.
Bu çılgın, bu kanlı taassup bilhassa Ispanya’da o
kadar ileri gitmişti ki istihmamm abdest almaya ben+
zemesinden, Arap ırkı sâkin olan şehirlerde Papazlar
Katoliiklere yıkanmayı yasak ettiler. Hattâ hastalara, ya+
ralılara soğuk, sıcak su ile temizlenmeyi emreden he+
kimleri dinsizlikle mahikûm eylediler.
Böyle siyah bir taassup ve kanlı bir cehâletin Hıris-
tiyanları boğduğu bir sırada Kurtuba Medrese-i İslâmi-
yesinde tahsilini ikmal eden Gerbert, ikinci Silvester na-
mıyle mahzâ İslâm müderrislerinden öğrendiği felsefe+
ye, riyâziyâta, felekiyata, kimyaya, musikiye âid malû+
mat sayesinde Roma'da Papalık makamına geçiriliyor-
du. Ve Avrupalılara Arap rakamlarını, rakkaslı saati
gösterirken Hıristiyanlar kendisini büyücülükle ittiham
ediyorlardı.
848 târihinde Macarlarla Sultan Murad arasında on
sene için lakdoluınan musâlaha, Macar Kıralı Ladislas’ın
İncil üzerine yemin etmesiyle takarrür eylemişti... Papa
dördüncü Eugene’in teşviki v e : “Müslümanlara karşı
edilen yemin ne mertebe ciddî ve kudsî olsa yine hilâ+
fında hareket Allahın rahmetini câlibdir” sözü üzerine
'bu on senelik musalâha iki hafta, evet tam iki hafta
sonra nıaıkzokmarak düşmanlar Varna'ya kadar gelmiş+
ler, ansızın bize hücum etmişler, lâkin, belâlarını bul+
muşlardı. Sultan Murad bu tanımadıkları ahitnâmeyi,
el bastıkları İncil'i geçirdiği iki kargının yanına, galebe
ile neticelenen harbin sonunda, iki mızrak daha ilâve
114
etti. Bunların birine Macar Kıralı Ladislas’m sarı saçlı
'kesik başını ve diğerine nakz-ı ahd için vaizi ar veren
Kardinal Çezarini’nin Incil’i şerif muvacehesinde kin+
dar gözleri kapanan kafasını geçirdi.
Cihan cihan olalı hiç bir milletin târihi hakkın böy+
le ulvî bir tecellisini kaydetmemiş ve böyle feci bir in+
tikam levhası tasvir eylememiştir. Asırlardan beri insa+
niyetin şâhid-i zulmü olan güneş, sabahleyin ışıklarım
harp meydanına serperken, Türk ordusunun öınündeki
bu dört kargının tgşıkil eylediği korkunç manzaranın de+
rin meâlimi mâziye, istikbâle ve belki ruhaniyet-d Me+
sih'e doğru götürdü.
Dâimâ hiyânet, her zaman ihânat!... Fransa Kıralı
Birinci Fransuva bir taraftan kendisini Şarlken’in esare+
tinden kurtaran Süleyman Kanûnî ile tedafüi - tecavüzî
bir ittifak akdeylediği esnada, diğer taraftan Papa Onun+
cu Leon ve N'avar Kıralı ile Türkiye’nin taksimi için se+
netler teâti ediyordu.'
Ahlâkın, namusun bu mertebe ayaklar altıma alın+
dığı bu târihî va:k’a Hıristiyanların taahhütlerine, ihlâs-
larına, vicdanlarına ne derece inanmak lâzıım geleceğini
gösterir.
"Eneas Silvius” namıyle yâdolunan Papa İkinci Pie,
Türkler üzerine mâruf Ehl-i Salip ittifakını tertib etme+
den evvel, Fâtih Sultan Mehmed’e bir mektup göndere+
rek tekmil tebeasıyle birlikte tanassur eylediği takdirde
(kendisini âlem-i Hıristiyaninm hükümdarı ve cihanın
sahibi tanıyacağını ve bîat edeceğini yazmış ve Fâtih’ten
tehekküm ve tahaıkkümle kısa bir cevap almıştı.
1 Cent Projets de Partage de la Turquie - Djuvara.
İşte on dört asırdan beri bu hiyanetler, taassuplar,
kinler, riyâlar arasında İslâmiyet velbâlar, zelzeleler,
bürkânlar üstünden bir güneş giıbi yükselmişti. Geçece+
ği yollarda yakılan ateşleri kaniyle söndürmüştü. O
hâlde ki Hazret-i Peygamber'in irtihâlinden yüz on bir
sene sonra muvahihi dînin saltanatı İskender-i Kebîrin
sâha-i hükümetini geçmiş, Kanûnî Sultan Süleyman’ın
vefatında ise İslâmiyetin serhadidi, Roma İmparatorlu+
ğunun hududunu pek çok aşmıştı.
Hicretin 490 târihinden 670 senesine kadar tam 180
yıl devam eden Ehl-i Salîb hücumlarının birinci sebebi
Devlet-i Selçûkîyenin ikbali zamanında Türklerin Suri+
ye’yi istilâsı olmuştur. Kudüs-i Şerîlfin Eihl-i İslâm tara+
fından fetlhi Hazret-i Ömer’in zaman-ı hilâfetine tesadüf
etmekle o zamandan beri geçen dört buçuk asır Avrupa
Hıristiyanları buna ses çıkarmamışlar ve ancak Türk-
ler mukabilinde Merkad-i İsa’yı kurtarmak derdine uğ+
ramışlardır. O hâlde Ehl-i Salîb’in kini, en ziyâde Türk-
lere karşı olduğundan ilk hücuma Kılıçarslan göğüs
genmişti.
Bu iki asır zarfında Papaların1 teşvikiyle hazırla+
nan ordular Fransız,2 Alman,3 İngiliz,4 ve Macarların,5
en meşhur hükümdar ve kumandanlarının idâresi altın+
1 İkinci Urbüı, üçüncü Ojen, üçüncü ve dördüncü Kleman,
üçüncü ve dördüncü İnosan, üçüncü Honorius. Dokuzuncu
Greguvar.
2 Godfroi De Bourbon, Yedinci Lui, Filip Ogüst, Sen-Lui,
Vil Harduen.
3 Konrad, Frederik Barberusse.
4 Arslanyürekli Şarl.
5 İkinci Andre.
da akın akın Anadolu'ya ve Suriye’ye saldırmışlar ve lâ+
kin granit kayalara çarpan dalgalar gibi Türk ve Arap
kahramanları6 karşısında perişan olmuşlardır.
Evet, bu sırada Mescid-i Aksâ'yı da kilise yapmak
teşebbüsünde bulunmuşlardı. Kanlar, kinler arasında
ilerleyen İslâmiyet, Hicretin doksan ikinci yılında Şi-
mâlî Afrika’yı tekmil istilâ ile Endülüs’te bir saltanat
kurmakla iktifa etmemiş, Fransa'ya geçerek Karkasıson,
Burgoyn, Nim, Avingon, Bordo ve Provans kıtasının bir
‘büyük kısmını istilâ ve SicUyateyn'i zapt ve Roma civa+
rını tehdit eylemişti. Sekiz asrı mütecâviz bir zaman
Avrupa’nın garbında en medenî bir devlet teşkil etmiş+
ti. O hâlde ki İslâmiyet’in İngiliz, Holandalı, İtalyan,
Fransız, İspanyol, AvusturyalI, Macar, Alman, İslâv, Yu-
ı\£jıî'lerden boyun eğdirmediği hiç bir millet kalma+
mıştı..
Bir taraftan Roma'da Kardinaller nasbeden Baye-
zid’in 7 halefi Selim, Moskova hükümdarı Vasili Ivano-
viç’ten, nesebinin Turanî olduğunu telmihan “ataları+
mız karındaş oldukları hâlde biz neden birer birader
■gibi yaşamayalım” tarzında istirhamnâmeler alıyordu.8
O mamandan beri gönüllerde yerleşen kinler, haset+
ler asırdan aşıra intikal etmiş ve nihayet şu âdî kadı+
nın, şu açlıktan, ölümden kurtardığım Elena’nın ruhun+
6 Musul beyleri Gerboğa ve Seyfeddiıı Gazi ve biraderi
Nureddin ve Şam Beyleri Dekkak bin Tunus ve Tuğtekin A ta r
bek ve Muiniddin Enez ve Humuz hâkimi Cenahiiddevle ve Mı+
sır Meliki Âdil Eyyubî ve bilhassa Selâhaddini Eyyubî.
7 Kardinal Rocciardo - Şarl Mismerin Kostantiniye Müsa-
mereleri.
8 Şarl Mismer'in Kontantiniye Müsamereleri.
da yatağanımı çalmak ve Türkleri, İslâmları tahkir et+
mek suretinde tecellî etmiştir.
Evet mağlûbuz, AvrupalIların esiriyiz. Belki şimdi
Elena'nm dediği gibi silâhla oynamak bize yaramaz.
Çünkü çoktanberi eski mâşûkalarımızı unuttuk : Barut,
kılıç! Eski libâsımızı attık: Kefen! Eski rütbelerimizi
bıraktık: Şehid, Gazi! Eski duygularımızla yüreklerimiz
çarpmaz oldu: Din gayreti, Milliyet taassubu!
Şimdi bizi yoıkısul, çıplak, hissiz buldular. Göz aç+
tırmadan kanlarımızla, yaşlarımızla bizi boğmak isti+
yorlar.
Boğsunlar, parçalasınlar, kapışsınlar! Devlet kalma+
sın, hükümet kalmasın! Elverir ki dünyada bir dağın
yamacında, bir ağacın kovuğunda dört Türk, dört Müs+
lüman kalsın. Bunların biri yine Ömer, Ebûbekir olur,
Selâhaddin veyâ Cengiz olur, Selîm-i evvel olur, Atillâ
olur, Yıldırım olur, onları yine yakar, yıkar.
Ah! İşte! Ey ulu Tanrım! Türklerin, Arapların, Ber-
berîlerin, Hindlilerin, Çinlilerin, İranîlerin, Afıganîlerin,
Tatarların, Boşnakların, Çerkeslerin, Büluçlarm, Cava-
lılarm, Kırgızların, Momgolların şu üç yüz elli milyon
İslâm’ın, şu üç yiiz elli milyon esirin, yarı insaniyetin
birden, gözlerinin bağlarını sıyırarak zincirlerinin hal+
kalarını, bukağılarının demirlerini şangırdatarak kür-
re-i arzın her tarafından bir anda saldırdıklarını, Allah,
Allah! tekbirleriyle yerleri sarsıp, gökleri titrettiklerini,
dünyaları alt üsıt ettiklerini, ayları gülle, yıldızları şa+
rapnel yaptıklarını, tayyare diye şahaplara bindiklerini,
Avrupa’nın beynine indiklerini şimdiden görüyorum.
Göklere yükselen çılgın çığlıkların zorundan kilise+
lerdeki haçların uçları yukarıya doğru kıvrılacak birer
hilâl şekli alacak. Havâriyyûn nâmına bina ettikleri ve
hakikatte istibdatla, taasısubla, zulümle, cehlile, halkm
kemiklerinin tozunu onların kanlanyle ıslatarak yap+
tıkları yalan, yılan yuvalarının kubbeleri, minârelerden
mızraklarımızla dürtülerek, devrilecek...
Ben bunları belki elli, yüz elli sene evvel söylü+
yorum. Lisanın ömrü, insanın ömründen uzundur. Bu
cümlelerin mânâları yarım, bir asır sonra anlaşılacak+
tır.
Yaşlar kurur. Eninler durur, çukurlar dolar, yan+
gınlar sÖQgr, mezarlar çöker, vîrâneler şenlenir, her şey
bitti sanılır; yalnız kitapların sayfaları arasımda hare+
ketsiz duran barut tozlarına benzer yazılar, hâtıralar
kalır. İşte bu görünmez kuvvetlerden bürkânlar, cehen+
nemler çıkar.
Yatağanlar silinir, kılıçlar paslanır, cerideler susar,
kinler unutulur, dudaklar güler. Bu sırada şâir başlar...
Topların sarsamadığı istihkâmları bunların feryâdı yı+
kar. Yurd sevgisinin ooşturamadığı yürekleri bunlar he+
yecana getirir. İşte o zaman göğün yumuşak bulutları
arasında biriken enînler, birer yıldırım kuvvetinde Av+
rupa'nın dimağım kavurur. Yerin dibini dolduran m a’-
sûm kanlan birer bürkân olur, al alevleriyle ma’mûre-
lerin külünü savurur.
1334 senesi Kânunuevvel nihâyetinde bir sabah Pan-
gakı'dan geçiyordum. Hava bulanıktı. Mekteb-i Harbi-
ye’nin yüksek kapısının önündeki otomobillere, eşya ara+
balarına şilteler, karyolalar yükleniyordu. Herkes gibi
ben de gayr-ı ihtiyârî durdum. Arka tarafımda iki adam
yavaşça mırıldandılar: "...Mektebini işgal ediyorlar.”
Giden gelen gayrı muntlazır bir hâdiseye mâruz olmuş
giibi irkiliyordu. Karşı kaldırım hayli kalabalıktı. Göz+
lerde me’yus bir sükûtun bütün esrarı ağlıyordu. Kaş+
lar çatılmış, yumruklar sıkılmış, dudaklar titiryordu.
İki kadm :
— Bakın! Şu zavallı hasta askerlere! Sokak orta+
sında...
Büyük kapıdan kucak, kucak koltuk değnekleri çı+
kardılar. Hastaların, yaralıların önüne silâh gibi çattı+
lar. Yağmur çiseliyordu.
Harap bir kale enkazı ihmâliyle, mektebin duvarı+
nın kenarına yuvarlanan, çöken Mehmedcikler, yüzle+
rini elleriyle kapamışlardı. Dalgın ve dermansızdılar. Dü+
şünüyorlar mıydı? Uzak karanlıklardaki Ayşeciklerinin
nemli parlak gözlerini mi, anneciklerinin uçuk ve buru+
şuk yüzlerini mi görüyorlardı? Mekteblerin, dâimlerin,
kışlaların, birden devrildiğini görmemek, gulgule-i su+
kutumu işitmemek için mi gözlerini kapıyor, kulaklarım
tıkıyorlardı?...
Yukarı katlardaki camlar açılmış siliniyordu. Bu
pencerelerden birer rüzgâr sanki altı yüz senelik satvet
ve azamet hâtırâtım, şehidlerini, gazilerini, ganaimini,
zafer teranelerini, millî mefahiri sürüp çıkarıyor ve nis-
¥
yan vadilerine doğru savuruyordu.
Yağmur çiseliyordu...
Duvar kıyılarına birer kırık eşya tevazuiyle sinen
hastalar ıslanıyorlardı. Islandıkça büzülüyorlardı. Uzak+
tan benizlerinin uçukluğu, kuvvetsizlikleri tamamiyle
seziliyor, bıkkınlıkları, füturları anlaşılıyordu. Açık kalp+
lerindeki emel cevherleri artık dökülmüştü. Şimdi ruh+
larında ne vatan muhabbeti, ne din gayreti, ne askerlik
şerefi, ııe hiç bir şey kalmamış gibiydi. Belki yüksek+
lerden uçaa., bulutlardan bir yumuşak yatak, bir sıcak
çorba, bir temiz libas, bir şefkatli el arıyorlardı. Karşıla+
rından ıslık çalarak rap rap geçen dünkü düşmanlardan
nefret etmek hatırlarından geçmiyor; yağmur çiseliyor.
Ve bunlar sefaletlerinden bihaber görünüyorlardı.
Kendilerini alıp götürecek, uzaklara, pek uzaklara gö+
türecek bir araba, bir sedye, bir tabut, bir kasırga, bir
yıldırım, bir şey bekliyorlardı. Fakat yüzlerine bakan
bulunmuyordu. Bir zâbit, bir hastabakıcı yoktu. Yalnız
birçok nefer yırtık, fersûde eşyayı muttasıl at, eşek,
öküz arabalarına yükletiyorlardı. Bunlar da yıkık birer
binay-ı İlâhî değiller miydi? Bu enkazı çamurdan kurta+
racak dindar bir el yok muydu?
Yağmur çiseliyordu.
Şimdi binanın pencerelerinden bir iki kırmızı çeh+
re göründü. Tam bu sırada yoldan iki ihtiyar zâbit ge+
çiyordu. Biri dineldi. Kaskatı kaldı. Diğeri bir şeyler
mırıldandı. Arkadaşını çekmek götürmek istedi. Beriki
gitmedi. Mücadele birkaç sâniye sürdü. İkisinin de göz+
leri dalmış, çeneleri kilitlenmişti. Otuz, kırk sene evvel+
ki mekteplerini ve oradaki hayat ve hayalât-ı askeriye-
lerini düşünüyorlar, şehid ve gazi yetiştiren bu tezgâ+
hın, bunca senedir üç kıt’a-i arzda bulunan hududları-
mıza durmayıp akan kızıl kanların kaynağı olan bu ma+
bedin bütün târihini, duvarlarında vatan, şecaat, şan,
kahraman, fedakâr âvâzeleri aksendaz olan dershânele-
rini; Varna, Mohaç, Bizans, Kosova, Mercidabık mena-
kıbmı tertîl eden muallimlerini; tâlimlerden sonra ge+
çen gecelerde zaferden zafere uçan pür heyecan rûyâ-
larına sâha olan yatakhânelerini düşünüyor, sonra ça+
murlar içinde kalan vatan ve vatandaşlarının, kendile+
rinin hâllerine yanıyorlardı. Gittiler... Tekrar döndüler,
baktılar, baktılar; sarhoş gibi sendeleyerek gözden kay+
boldular.
Uzunca bir arabaya lekeli şilteler, kirli yastıklar
yığılıyordu. İstif tekmil olmuştu. Arabayı çeken Lagar
mandaları, bir nefer kaim bir değnekle hayladı. Tam
o sırada kapıdan ıbir çavuş göründü. Etrafına ürkerek,
utanarak bakındı. Kolları arasında uzunca bir şeyler
saklıyordu.
— Of! dedim, Sancaklarımız.
Arkadan aynı bedbaht emâneti kucaklarında taşı+
yan iki asker daha göründü. Üçü de birkaç sâniye şa+
şalamış giıbi çekinerek kapının önünde durdular. Yükle+
rini, bu rezâleti kimseye göstermemek istiyorlardı. Ça+
vuş yürüdü. Nâçâr verilen karar-ı serii gösterir, kasrî
bir tavırla elindekileri şiltelerin arasına sokuverdi... Bu
nâmus-u saltanat ve milletin zilletini ağyara gösterme+
mek gayretiyle üstlerine diğer bir döşeği çekti. Diğer+
leri de, altı buçuk asırlık şân-ı hükümetin nişânelerini
bu rahat döşeklerine yatırmakta, târihin mezarına göm+
mekte ona imıtisâl ettiler. Kurûn-u mıuzafferiyetin hâtı-
râtını taşıyan bu mülbairek rümuz-u milliyet, rümuz-u
istiklâl de bir anda kayboldu ve benden başka eminim
ki kimsenin nazar-ı dikkatini celbetmedi. Artık bayrak+
lar dürülmüş, kalbler durmuş, kanlar kurumuştu. Son+
ra... sükût ve çamur.
Sıra hasılalara gelmişti. Bunlar yekdiğerlerine tu+
tunarak birer gölge gibi duvara sığma, inleye, ıkına
orada duran arabalara tırmanmaya başladılar. Pek kı-
mıldanamayanların arkadaşları koltuklarına girdiler.
Arabanın biri o küçük yokuştan indi. Tramvay yolunda
tam karşımda durdu^ Bu dakikada yatan yaralılardan
biri fırladı. Çömelenlerden birine hiddetle ve şiddetle
bir tokat indirdi. Akabinde ikisi de arabanın içine yu+
varlandılar. Dayanamadım. Yanlarına sokuldum :
— Hemşehrim! Ne oldunuz? Ne var? Herkes size
bakıyor.
Dedim;. Tokadı atan, pas bıyıklan altında, uçuk du+
dakları titreyerek ve gazapla soluyarak dedi k i:
— Bak Efendi! Bak şuna! Artık din bitti, millet
bitti diyor. Bâr-i Teâlâ’dan ümidini kesiyor.
— Çek arabacı!
Yağmur çiseliyordu ve ben ağlıyordum.
20 Kânunsâni 1334 (1918)
N ot: 9 Kânûn-u-ewel 1335 (1919) târihli Tasvîr-i-Efkâr gaze+
tesinin birinci sahifesinde bu parçanın üçüncü sahifede oldu+
ğu - Ahmed Hikmed'in resmi yanında ilân edilmişken, 3. sahi+
fede bu parça tşgal Kuvvetleri Sansürü tarafından tamâmen çı+
karılmış ve yeri boş bırakılmıştır. F.T.
!
Bu nazlı kelime, ne zaman hatırıma gelse, bilmem
neden, kendimi bulutlarda, yıldızlarla 'kucaklaşırım, sa+
nırım... Aynı hisısi, aynı hayâli Boğaziçi’nin güneşli bir
sabahı, mehtaplı bir gecesi de verir. Sâhilde, gemide,
yâhut bir kayıkta Boğaz’ın bu şiirini, nurunu, rengini
emdikçe, hu şiiriyle, nurıyle, rengiyle okşandıkça ken+
dimi göklerde kıyas ederim. Bunun için hiç beğenme+
diğim “Boğaziçi” ismine ve tenezzül etmediğim “Bos-
for” nâmına mukabil, Osmna oğullarının âh; bu harab
pâyitahtma cennet güzelliği, arş-ı âlâ yüksekliği veren
ikinci havz-ı Kevserc. pek samimi olan Mâviş adını ver+
mekte nâçar kalırım.
Cihanın hiç bir noktasında emsali olmayan, güne+
şi bile mâvimtrak olan bir göğün altındaki mâvi bir
nehire Mavişten başka ne isim verilebilir?
Bâzı nâdir inciler, elmaslar vardır ki onların biri
yalnız saltanat tâcı olabilir. “Mâviş” de o mücevherler
gibi yalnız bu Avrupa ile Asya'nın, yerle göğün güzel+
liklerinin toplaştığı, barındığı bucağın adıdır.
Mâvişi, ben hurilerle perilerin, ayla güneşin, gelin
odası zannederim.
Şâir Nedîm haıtır için şiir söylememiş olsaydı; mut+
laka,
"#$%&$'() *+, )-.$ /%$0 1),$ 1). 2$&.3-$$4
5+$$ 06036, &.'03 7$,,$+), +/ /,,85
Hayâlini Mâviş için sarfedecekti. Ben Mâvişin harap,
yıkık, virâne sahillerini hiç görmem. Oralarda gül, süm+
bül, yasemin renginde saraylar, yuvalar, cesdegâhlar;
zümrüdîn dağlar, neftî ormanlar tahayyül ederim. Ve
bu ormanların arasından taşan bülbül şarkılarının, gü+
neşin ziyasıyle, suların dalgalarını biribirine sardırarak
raksettirdiğini düşünürüm. Asya sahilinde mermer rıh+
tımlar kenarındaki köşklerin, yalıların önünde İstan+
bul’a pek yakışan o yüksek şemsiye fıstık çamlarının
yeşil saçaklı dalları arasından pencerelerin içine süzü+
len tatlı kokulu akşam gymeşini içmek isterim.
Mâvişin saata, havaya, güneşin parlaklığına göre
değişen lâcivert, mâvi, cam göbeği renklerini yırtan,
berbat eden o çirkin vapurları, o kara lekeleri silecek,
bir kuvvetim bulunsaydı bu periler bucağının Hâkanı
olsaydım, Mavişi yalnız beyazlı, kırmızılı, mavili, nârin
kayıklar, kiklerle okşardım. Bu mâvi atlası, bu ince ütü+
lerle ütülerdim.
Mavişte dikkati en ziyâde câlib, rüzgâr uğrağı olan
hârelerdir, mavişlerdir, girdablardır. Bunların üstüne
güneş vurdukça, uzaktan, tavus sürüleri, kanatlanmış
kehkeşanlar yürüyor gibi gelir. Bâzı dakikalar gökle de+
niz biribirine o kadar karışır ki dalgın bir bakış deniz+
de güneş, gökte köpük görmeye başlar. Deryâda beyaz
ve mâvi dalgalar ne ise, gökte aik kurşunî bulutlar da
odur: Yalnız biri oynak, biri durgun, biri acul, biri
vakur... Gökte de, denizde de sanki belirsi , bir tül
altında esrarlı bir mavilik, bâzan uçuk ve açıık ve bâ-
zan koyu ve parlak mâvilik rneşhuddur. Güneşin ışığı
bu ince tülü indirip kaldırır. Güneş açılıdıikça renkler
berraklaşır. Güneş bulut altına girdikçe renkler kâh
uçar ve kah koyulaşır, aktan açık gümüşîye ve koyu
kurşunîye kadar değişir. Gök ve deniz aynı cilveleri gös+
terir.
Mâvişin ne karanlığı siyah ve ne aydınlığı beyaz+
dır; koyu menekşe renıgi bir zulmet, altın rengi bir gün+
düz... Akşamları Mâvişin fezâsınm koyu menekşe ren+
gine geçmesi peri hikâyelerindeki hayalî tavsîfâta pek
benzer. Göğün ve denizin üzerine ihmalkâırane ince bir
siyah muslin örtülür, Önce her dakika, sonra her sâni+
ye, bu muslinler katmerlenir. Bulutlar esmerleşir, de+
nizdeki gölgeler koyulaşır. Sehâıbeler altında kalan pe+
çeli yıldızlar, gelin olmak isteyen çapkın kızlar gibi fı-
kırdaşrr. İki sahilde pencerelerden damla damla taşan
ışıklar güzel Aydede’ye göz kırpmakta yıldızlarla reka+
bet ediyor sanılır. Ufuklarda parça parça bir kızıllıktır
belirir. Bağrı yanık Dersaadat'in göklerine bu yangın kı+
zıllığı ne kadar alışıktır. Bu ateş rengi her an değişir.
Al, portaıkal, kırmızı, sarı arasında taJıavvül eder. Te+
kir bulu-t parçaları bir akiıkin içindeki lekeler gibi bâ-
zan hareketsiz kalır.
Mâvişin, bir yürek titremesine pek benzeyen mini+
mini çarpıntıları, hâreleri, şıpırtıları yalılardaki güzel,
mahzun küçük hanımlara gılmânlarla, firiştelerin mu+
habbet masallarını fısıldar. Artık münşerih bir sükûn!..,
Samimî bir halvet!... Berraik bir karanlılk!... Nârin ve
emin bir tenhaî yere, göğe ve denize hâkimdir. Yıldız+
lar ve ay sabaha kadar Mâvişin köşelerinde süslenir
süslenir. Sulara dalar, silkinir, serpinir, köpüklerle yı-
126
'kanır, nesime bürünür. Ve ancak sabaih olurken kaybo+
lur. Sabah... Şimdi Maviş dinlenmiş, tazelenmiş, körpe-
lemmiştir. Yavaş yavaş sıyrılan pek imce, peık ak bir
'sisin altından Mâvişin mâvi suları daha berralk ve ci-
tlâlı, mâvi bulutlan daha açık ve edalıdır. Sabâ, eser-
ıken sabah yolcularınm yanaklarını, saçlarım görünme+
yen pemibe güneş parmaklarıyle okşar, pembe güneş
dudaklarıyle öper, okşar ve öperken “ben yalnız şeni+
nim, beni sev!..." diye bir şeyler de söyler.
îşte bu rûhânî mâvi dakikalarda şu tepedeki köş-
'künün penceresini açan, saçları karışık, gözleri mah+
mur şâir, Mâvişe yukarıdan bakar, onda cânân vatanın
ımâvi damarlarını görür. Boynuı&ı büker.
Bu kenardalki mescidin minâresinde seherin sisle+
rine bürüne bürüne “es-selât” veren müezzin, bu cennet
ırmağına doğru kalbinin bütün îmânıyle teveccüh ede+
rek onun üstüne tiitreyea sesiyle tekbir alırken ruhu,
mâvi dalgaların âteş-i aşkıyle erir ve bir damla yaş şek+
linde dökülür.
9 Teşrin-i-evvel 1335 (1919)
9
BAHAR
— Pencereleri açın, kapıları açın! Hava girsin!
Akan rüzgâr, bu odanın kokusunu, hayâlâtım, hâtırâtı-
aıı, sürsün götürsün! Güneş girsin! Yağan ışık, köşe+
lerin gölgelerini bozsun, silsin!
Pencereler açıldı. Hava yürüdü. Güneş yürüdü. Ha-
yâlât, hâtırât, siyah düşünceler sürüldü, silindi. Ve ben
de beraber...
Fesim bükülmüş, boynum bükülmüş, boyun bağım
bükülimüş, belim bükülmüş. Ölü, küçük dalgalar gibi
gayrı muntazam mâvi, tümsek kaldırım taşları üstün+
de, batıp, çıkıan bir çürük sandal acziyle sallana sal-
lana ilerlemek istiyordum, yürüdüm, yürüdüm. Sahile
kadar geldim. Haraptım. Issız viraneydim. Mâvi deniz
önümde, mâvi gök üstümde idi. Tâze baharın serip,
serptiği ışıklara sarılmıştım.
Denizin kenarında idim. Arzın kenarında idim. Dal+
galar taşlara çarparaık sinelerini yırttıkça ipliği kopan
inci gerdanlık gibi göz yaşlarım göğsüme dökülüyordu.
Bugün hava pak tatlı, güneş pek şakrak, oynak,
gök pek açık, saçılktı. Fakat ben kahrolmuş, ben mah+
volmuş, ben bitmiştim. Bir taşın üstüne yığıldım. Şa+
kaklarımı avuçlarımın içine aldım. Nazarlarımın siyah
nuru, denizin mâıvi atlası üzerinde kara lekeler bıraka
bıraka uzanıyor; karşı sâihilin minarelerini kucaklıyor,
kubbelerini öpüyor. Onlara gizli gizli vedâ ediyor ve:
“Sizi Allaha ısmarladım! Sizi Allaha ısmarladım!" di+
yordu.
Biraz ötede, döne döne, ağır ağır kalkan tozların
arasından zayıf, dermansız bir genç hayâl koltuık değ+
neğine dayanarak tâ yanıma geldi, bir taşın üstüne
oturdu. O da benim hüznümle daldı, o da meftur idi, o
da ağlıyordiu.
Uzaktan bir ses, kaynaşan güneşin arasından sü+
zülerek bize doğru erişti :
— Bahar kokuları, bahar kokuları!...
Bir sepetin içinde sümbüller, fulyalar, zerrinler, me-
mekçeler, şebboylar dalga dalıga renkler, damla damla
râyihalar sıralanmıştı.
Çiçekçi tâ yanlımızdan geçiyordu. Dikkat ettim.
Genç hasta da gözlerini kapamış, başını arkaya bırak+
mıştı. Vatanın bu tatlı kokularını titreyen dudaklarıyle
emmek, öpmek istiyordu. Bu kokular bana ve ona ne
müdebdeb ve muhteşem târih sahifeleri, ne mutantan
ve muazzam zafer levhaları gösteriyor ve ne raki'k ve
ulvî şiir ve hayat neşideleri okuyordu. Mevkiim Saray-
bumunun en muallâ bir noktası idi. Sinan Paşa’nm
Murâd-ı Sâlis için yaptırdığı "İncili Köşk” ün vîrâne-i
zâili üstünde idik. Sanıyorum ki bugün baştan başa va+
tan, evlâtlarının kan ve yaşlarıyle yâkutlu ve İncili bir
kâşânedir. İkimiz de içinde iki ufak bürkân giıbi tutu+
şan kalplerimizi örten sinemizi Kâbetullah’a çevirdik.
Bu râyihalara bürünen mıhlarımız sanlki güneşten ka+
natlar takınarak sâıhib-i Kur’an-ın eşiğine çarpa çarpa
erimek için bizden ayrıldı.
O dakika o da, ben de o mertebe mâsivâdan ayrıl+
mış, o mertebe fenâfillâha ermiş... Ben bir tayf, o bir
zil olmuştuk. İkimiz de birbirimize yaklaştık.
— Ey genç adın nedir?
— Mazlum!
— Bak! Bahar nefhaları, güneş renkleri, nesim râ+
yihaları bütün önüne dökmüş. Daha ne istiyorsun? Ne+
den mahzunsun?
Sepette ne kadar çiçek varsa aldım. Gencin kuca+
ğına, etrafına yığdım.
— Bak! Bu Ikokular, senin harem-i râyihalarındır.
Saraylarının, pınarlarımın, kulübelerinin, ninelerinim,,
mihraplarının kokularıdır. Münkesir kalbini bu çiçek+
lerin özleriyle perçinle!
Mazlum, önünde bir sahife gibi açılan Topkapı Sa+
rayımın etrafına solgun bakışlarımı gezdirdi. İçini çek+
ti, ıkolları, birer kırık dal gibi, kıvrıldı ve yanına düş+
tü.
— Hayır, dedi, bütün kokuları bir siyah tül ile ör+
tülü sanıyorum. Lâle bir açık yara, gonca ibir kan pıh+
tısı, sümbül çitişmiş bir hasta saçı, menekşe, mavi göz+
lerin damla damla yaşı...
— Bütün bir senenin fecri bahar! Bak sana ne ne+
şeli dakikalar vâdediyor.
— Bende şimdi bir zevk /kaldı: Ağlamak zevki... Bir
ümid kaldı: Mahşer ümidi.
— Baharın ninesi yağmurdur. Babası güneş. Bütün
bunlar âile efradını sana, senin saadetine hasrettiler.
— Nesîm esâreti, kuşlar enini, kokular buhûr-ı mâ-
temi telkin ediyor. Bence şimdi gök bir türbe, güneş bir
kandil.
— Görüyorum ki hem hastasın, hem meyus, Ben+
den gizleme, söyle niçin me'yus? Neden hastasın?
— Pekiyi dinle : Benim bir sevgilim, sevgili zevcem
vardı. Güzel, gürbüz çocuklarım vardı. Babam ve üvey
anam sevgilimin kıymetini bilmediler. Onu sevmesini
bilmelidir. Bîçâre kadın bu ihmâle dayanamadı. Öldü.
Sonra çocuklarım da öldü. Sonra evim de yandf. Sonra
servetim de mahvoldu. Sonra işte ben de bittim. Bahar!
Bahar! Bahar! Ben baharımı mezarımda açılacak diken+
lerde görüyorum.
17 Mart 1336 (1920)
:;
Hatıratımın hududumu geçen uzun (bir zamandan
beri tatlı bir Şeker Bayramı, saîd bir îyd imrar ettiği+
mi bilmiyorum. Helecandan yorulan kalbler çarpıntısız,
işmi'zazdlan pörsüyen çehreler sarkık... Akraba ve ehib-
bâmn bayram ziyaretine neş’esiz, gönülsüz gidilirken,
hîn-i muâyedede söyleneceık ümidbahş bir söz buluna+
mazken böyle günlere nasıl bayram diyebiLdiğknize yıl+
lardan beri şaşıyorum.
Çocuk iken arife gecesi vâlidemiz, dadılarımız bizi
erlken yatmaya medhur ederlerdi. Çünkü erten kalkmak
lâzımdı. Fakat ertesi günün bize vâdettiği şetâretin ha+
yâliyle uyumak kabil mi idi? Bin türlü emeller ile yata+
ğın içinde bîr sarhoş gibi döne döne sabahı bulurduk,
henüz şafak atarken dışarıdan doğru gelen hafif, terlik-
li bir ayak patırtısı biae mev’ut sevinç dakikalarının
vürudunu bildirirdi. Yalağımızda doğrulur, bir iki da+
kika sonra yanan, ve ince beyaz bir çiçeklikteki açıik
pembe bir lâle goncasına benzeyen, mumun alevi karşı+
sında uylkusuz gözlerimiz dalardı. Oh! Bu sabahleyin,
alaca karanlıktaki mumun soluk ışığını hiç bir zaman
unutamam. Avrupa'da köylerde pek erken kalktığım
igiinüerde 'bile yanam bir muma tesadüf etsem bayram
tsaibahmı, mânevi feyzini anar, şimdi topraık olian, öpü+
len ellerin hasretiyle yanardım.
m
Uyanır uyanmaz ilk balkışım beni bir kenarda bek+
leyen, bana kollarını açar gibi duran yeni elbiselerimin,
gıcırtısı kulaklarıma gelen yeni potinlerimin hâl-i kiba+
rına müsadif olurdu. Namazdan sonra vâlideynimin el+
lerini öperken aldığım dualarla insan ile melek arasın+
da bir cism-i lâtif gibi yükselirdim. Bir müddet sonra
ihayat-ı resmiyeye duhûlümde 'bayramlık yeni elbiseler
yerine âmirlerimden göreceğim teveccühler1, iltifatlar
beni mesıteylerdi.
Bugün bu saadet tasvirlerinin üstlerine birer siyah
tül çekildi. Kaç bayram var ki ben de gülmedim. Kaç
bayram var ki gözlerimden yaş yerine, ateşler saçarak
gizli gizli ağladım. Zavallı milletimle beraber... Milletim+
le berâber her bahar, dalları budanan asma gibi can acı-
sıyle ağlarken yine devri gelince mebzûl bir meyva ve+
rebileceğimizi umuyordumi. Fakat her mevsimde bir ka+
sırga bütün tomurcuklarımızı koparır... Ezer ve bizi
yerlere çarpardı.
Bu ulu ağaç yerlerde sürüne sürüne kurudu ve et+
rafım dikenler, ısırganlar bürüdü. Bu otlar büyüdü ve
o, çürüdü. Zavallı koca asma! Bedbaht milletim!... Bed+
baht Tüjnkler! Sizin elmas ruhunuz bir kuyumcu eline
düşmemiş. Nâsiyeni ikbâlinizi dâim kaba taşçılar birer
kitâıb-ı mezar hakketmek için çekiçlemişler.
Uımuım Şark bir Meşihed, bir Kerbelâ’dır. Türk onun
kurbân-ı ezeli, şehîd-i mütemâdisidir. O şehidin hâl-i
hayatında belâ libası ve gam gıdasıydı. Azap eğlencesi,
mahrumiyet i’tiyâdıydı. Onun fıtrî belâzedeliğini en mil+
lî ve en samimî şâirinin nâlelerinıden anlamalıdır. Bu
iharâlbenin munis bülbülü bir baykuştur. Türk'ün millî
şâiri Fuzûlîdir. İnsanlara bir saıadet vâ’d eden aşik bile
•Türkler için bir belâdır. Ah Şarkta belâ olan aşk, safa
olan mulhalbbatıten bin kere çok değil midlir?
İşte! Fuzûllî’nin veyâhut o lâyemut Türkün Mecnun
ile beraber tamıenniyâtı:
;/./1 1$'/( <3 ='$ 3 ' /<),/ 1$,*>
:).%)0 1$'/( <3+, $+0$ 7?%/ 1$,)>
2 $'$0)< ),$+),) $@'() %$.%%$,A
;/,) 3) -B3 1$'/'.C+ 061+$'/ 1$,)>
D'%?3- 1$,EE FG+6.0$ 1$'/%, )./%$+)0
:$, )+$.)0 1$'/E -6, )+$. 1$'/ 1$,)
$03*,').,) 1$'/( 0?@11$+$ 3'0 6+
/ %B+ +H, )%6I %)0$$ E1+(&$J/ "1$,)4>
Her mısrada, her nefeste tekerrür eden "belâ” lara
dilbkat eden b ir ecnebi bu duygudan, bu arzudan bir
şey anlayamaz, bir zevk hissedemez. Fakat bu duygu
ne kadar bizimdir! Ne kadar Türkündür!
Bu iptilây-ı belâ, bu ünsiyet-i ibelâ hangi millette
vardır? Hangi kavmin edebiyâtında belâ, felâket bu mer+
tebe aşk ile şevk ile tertîl olunmuştur?
Bu satırları kara bayramın arefe-i siyâhında hir-
man ve hüsran ile yazarken bir dakika durdum. Sanki
makalemi, bir nokta-i hitam yerine, bir damla göz ya-
şıyle bitirmek istedim. Teraviden sonra bir köşeye bü+
zülerek teşbihini çeken akrabadan ihtiyar bir kadına
so rdum :
— Teyze! Bayramda benden ne istersin?!
Durdu. Düşündü. Bir uhrevî hayâl huzurunda göz+
lerini kapadı. Bütün endişesini derin bir ah içinde top+
lamak ister gibi acı acı içini çekti :
— Bvlâd, dedi, benim bu yaştan sonra arzum ne
olaibilir? Kâbe-i Mükerreme’de can vermek isterdim.
Fakat Kıble-i Müslimîn elimizden gitti. Şam’da kabri+
min 'kazılmasını temenni etsem ah! 0 da... Susayım
oğlum!... Yâ Raibbi! Yâ Raibbi! Ehl4 İslama sen merha+
met eyle! Bundan daha kara bayramlar gösterme İlâ+
hi!...
Ve iki ellerini yüzüne kapayarak acı bir çığlıkla
hüngür «hüngür ağlamaya başladı. Bu feryad on dört
asırlık cihân-ı i’tikadın korkunç zelzelesi idi.
Ramazan 133
Mayıs 1336 (1930)
GÖZYAŞI ÇEŞMESİ
Fasih ve Beliğ Beyler, iki şâir arkadaş bu akşam
kolkola vermişler, yalnız kalplerinin eninlerini dinleye+
rek, sükût ve huşû ile yavaş, pek yavaş, parkın geniş
ve tozlu yolundan deniz kıyısına, Sarayburnu’na doğru
yürüyorlardı.
İkisinin de boyunları bükük, ikisinin de benizleri
uçuktu. Gözlerinin öyle bulutlu bir nuru vardı ki kuytu
bakışlarının derinliklerinde bin hayâl ve emel binaları+
nın enkazı ve heyûlâsı seçilebilirdi.
Fasih ile Beliğ iki muakkad mısra gibi gizledikleri
mânâyı İ2fhar edemeden, parkın yeşil kitâbeli uzun sü+
tunu arasında, durur gibi, yavaşça ilerliyorlardı.
Bu iki gencin dimağlarıyle kalbleri o derece yeis
ile mahmul, o mertebe müheyyiç idi ki, bu hissî ve fik+
rî faâliyet, müsbet ve menfî elektrik kuvvetleri gibi, bu
bedbahtların gözlerinden dumanlı bürkânlar taşıyordu.
Sükût, servi ve mezar ve tabut sükûtu...
Beliğ birden durdu ve mâvi bakışlarını göklerin
muğlâk maviliklerine karıştırdı.
"6<6I 6+6,%$ K'0+3 %)'$.)04
"LG'$> ,,> )2'$.), ,$.$%$M
Feryâdını ağladı. Bu feryâd o kadar müthiş, bu fer-
yâd o kadar keskin idi ki etraftaki ulu ağaçların titre+
diğini bu içli insanalr görür gibi oldular.
Fasih içini çekıti. Mukaddes bir taş heykelden is-
timdad eden bir bîçâre tatvrı aldı. İki ellerinin parmak+
larım biribirlerine kilitledi :
— Şark şiirinin en tannan erganunu olan Cenap!
Cenap! Neden? Neden? Bu dil ile, bu lisanın vatanı için
inlemezsin? Bizi günâhlarımızdan tasfiye için böyle bir
âteş-i şiire, âteş-i aşlka, âteş-i mukaddese ihtiyacımız
varfdır. İmdad!...
Diye haykırdı.
Yine sükût! Servi ve mezar ve tabut sükûtu! Yürü+
yorlardı. Nihayet bir sırtın kenarında solmuş çemenle+
rin üstüne yığıldılar. Güneş, kuru bir kütülk ateşi gibi
kımıldamayan al alevler arasında grûib ediyordu. Kızıl
aksi denize vurmuştu. Yel esmiyor, yaprak kımıldamı+
yor. Bulutlar uçmuyor... Fezâ durgun, kâinat yorgun
idi.
Beliğ mağrip tarafına baktı.
— Gök kan, yer kan, deniz kan, dedi.
— Kâinatı kan boğuyor.
Arkalarına döndüler; bir tahta kanapenin üstüne
hasta bir tıbbiyeli oturmuş ağlıyordu. Yanındaki siyah
iri gözlü, gür saçlı, siyah peçeli, pemıbe yüzlü bir kıza :
'"Gitme, gitme, beni bırakma!” diye yalvarıyor ve ağlı+
yordu. Kız bir sâniyede yerinden fırladı. Başını düzeltti
Ve elindeki beyaz bir gül ile ağlayan gencin yaşlarım
hissiz bir işve ile sildi. Hicran yaşlarıyle ıslanan bu gü+
lü koklayarak ve yapraklarını beyaz dişleriyle ısırarak,
oradan bir gölge hafifliğiyle uzaklaştı, gitti. Genci tenhâ
ve garip bıraktı. Genç kuvvetsiz ve bîtaptı.
— Evet kan ve göz yaşı.
îki arkadaş düşünüyorlardı. On dakika onlar da ha+
reketsiz kaldılar.
Beliğ dedi ki:
— Bu memleket bir göz yaşı pınarıdır, bir harâ-
bede...
Fasih kasdî bir gülüşle cevap vermek istedi :
— Bilir misin Beliğ, fakir bir şâir olacağıma, zen+
gin bir mühendis olaydım. Bir müverrih gibi, şu târihî
safhanın kenarına binlerce senelik Türk neslinin mâzî ve
istikbaldeki tecellisini bir mermer kütlesinde züibde
ederdim': Bir "göz yaşı çeşmesi” şeklinde...
Mengili Giray, Bahçesarav’da ölen zevcesine bu nam+
da bir çeşme yaptırmış. Ben de, benim daha bedbaht
sevgilim, vatanım için böyle bir çeşme inşasını düşünü+
yorum.
Marmara'nın şu noktası hizasına, yalnız kesif ser+
vilerden bir mihrap şekLinde bir meşcere yapardım. Öyle
bir orman cık ki uzaktan göklere çıkan, mâtem rengin+
de bir bulut güzelliği, mânâsı anlaşılsın. O mihrabın sec-
degâhına, ormancığm göbeğine, büyük ve lekesiz beyaz
mermer kütlesinden bir çeşme hâk ve inşa ederdim ki
'her saniye, her ince oluğundan bir inci damlasın ve her
mısra-ı sengîninde bir mânâ ağlasın ve bu katreler ve
bu mânâlar mahzun ve derin bir şeyler fısıldayarak dö+
138
i
külsün, saçılsın, bu damlalar îslâm âleminin, Türk âle+
minin yanık ninelerinin, dul yavuklularının, yetim yav+
rularının göz yaşları gibi temiz, bir şefaat zemzemi gibi
saf olsun! Birbiri ardınca yuvarlanan katreler çeşme+
nin eteğinde toplanarak sâkit deryanlı bir oluk ile der-
yâya, deryây-ı rahmet-i ilâhiyeye karışsın.
Düşünen ve duyan insaniyete hediye edeceğim bu
bergüzâra ben sernüvişt olarak yalnız “göz yaşı çeşme+
si" cümlesinin kazılmasını isterim.
Bu âbidenin meibtni olduğu târih sahası ve inşası
zamanı bu mermer kayanın ne demek istediğini anla+
tır ve zulüm ateşinden kanı kuruyan bir milletin bu sel-
Sebil gibi akıttığı yaşların mersiyesini gelecek asırların
fezasında çınlatır, değil mi?
11 Temmuz 1336 (1920)
MÂTEMİN KUVVETİ
Şehzâdebaşı ile Lâleli arasında, yanığın harabeleri
kenarımda göze çarpan bir kârgir ev vardı. Bu hâne
yüzü, bağrı kararmış olduğu hâlde sanki bir mucize
kuvvetiyle yangından kurtıulmuşıtu. Bu akşam evin bü+
tün pencerelerinden aydınlık .taşıyor, uzakta vîrânenin,
metrûik kabirlere benzeyen, yarım bacaları, yıkık du+
varları, çökmüş çukurları arasında mühendis Neş’e Bey’
in ikametgâhının şûleleri, bu ulu mezaristandaki ke+
miklerden fosforlar kaynaşıyor vehmini veriyordu.
Mühendis Neş’e Bey’in üç ay evvel cesîm bir res+
mî dâirenin inşası için girdiği müsabakaya mahsus çiz+
diği plânlar, elli kadar yerli ecnebi müsabıklar meyâ-
nında takdir ve dâirenin inşası kendisine ihâle edilmiş+
ti. Genç mühendis bu sayede ibkay-ı nâma, te’min-i âtiye
muvaffak olacaktı. Bugiin arkadaşlarının bahtiyarı ve
belki insanların mes'udıu idi.
O gece tesadüfi olarak pek sevdiği refiklerinden
Senver Bey de kendisine uğramış ve Neş’e de onu yeme+
ğe alıkoymuştu. O gece tanıdıklarından güzel sesli bir
zat ile iki sâzemde buldular, cihandan kâm almak iste+
diler. Neş'e Bey’in muvaffakiyetini dinleyen Server bir+
den bağırdı:
— O hâlde Neş’e sen de beni tebrik et. Benim
de "Dilâram” ile dün nikâhımız aktedildi.
Bu büyük havâdis üzerine Neşe yerinden fırladı.
Servgr'in iki yanaklarından uzun uzun öperek tebrik
etti. Dilâram, Server’in tam üç seneden beri sevdiği
güzel, zengin bir tâze idi. Genç, bu kız uğruna intihar
etmek istemişti. Hakikaten böyle bir hâzineye mâlik ol+
duğundan dolayı Server de cihanın bahtiyarı sayılabi+
lirdi. Çünkü bu kızı İstanbul'da istemeyen kalmamıştı.
Genç için bu muvaffakiyet hem bir saadet ve hem bir
izzet-i nefis meselesi oldu.
İki arkadaşın bu gece sevinmek, gülmek, eğlenmek
'hakları idi,. Yemek pür şetâret geçti. Taamdan sonra
'kahveler içilirken muvakkaten saz tatil edilmiş, fakat
bu m esutların pembeleşen sîmâlarmda mûsiki nağme+
lerinin tatlı tebessümleri, nüvazişleri, renkleri, henüz
uçuşuyordu. Server elini Neş’e’nin dizine vurarak dedi
3)N
— Mes’uıdum, lâkin bu saadetin kadrini bilecek mi+
yim? Bahçedeki şu söğüde bak! Şu berrak havuzun üs+
tüne nasıl ılianat açmış, nasıl sevdiğinin üstüne gülerek
titriyor? Ben de hayatımda böyle fasılasız bahtiyar ol-
'mak isterim.
Mühendis Neş’e Bey üç dakika kadar bir sükûttan
so n ra:
— Evet, dedi, hissiyatın lezzetini bize tattıran ye+
gâne âmil saadettir. Mes’ut olmak için muvaffak olma+
lıdır. Muvaffakiyet ise çalışmakla kaimdir. Çalıştığım
zamanlar saadeti damla damla emdiğimi duyarım. Öyle
sanırım ki insan zekâsı nisbetinde mes’ut olur.
Bu sırada kapının pek yavaş ve pek cansız çalın+
masının farkına varamadılar.
İıki üç dakika sonra salona omuzlan düşmüş, boy+
nu bükülmüş, fesimin püskülü ön tarafa gelmiş, gözleri
ağlamaktan şişmiş, benzi uçmuş uzun boylu, zayıf biri
girdi. Neş’e ve Server bu mahzun misafiri istikbal için
yerlerinden:
— Ooo! Yavuz Bey buyurun!
Nidasuyle fırladılar. Hâne sahibi samimî bir tavır+
la ilâve e tt i:
— Keşki yemekten evvel geleydin Yavuz! Sevdiğin
yemekler yenildi. Beğendiğin şarkılar söylendıi.
Yavuz etrafına baktı. Mütereddidâne geri çekildi.
Hazin ve yavaş bir sesle:
— Bu akşam ziyafetin olduğunu bilemedim. Beni
affediniz. Çekileyim, dedi.
İtiraz ettiler. Ve perişan hâlinin ve ye’sinin sebebi+
ni sordular. Yavuz dudaklarını büktü. Gözlerini sıktı
ve dört gün evvel refikasını gömdüğünü ağlayarak söy+
ledi.
Neş'e ve Server, Yavuz’un haremini ne mertebe
hürmetle sevdiğini biliyorlardı. Genç me’yus gözlerini
Neş'e'ye tevcih e tti:
— Bense bu gece bir nur-ı siyah-ı tesliyet aramak
için sana gelmiştim, dedi.
Bu felâketten haberleri olmadığını söyledikleri za+
man :
— Eıvet! Kimseye haiber vermedim. Sâkin, müteva+
zı ve kalabalıktan kaçan ruhunu incitmemek için onu,
birkaç kişi ile sırtımda ebedî makamına ben götürdüm.
Yavuz'u zorla oturturlarken piyanonun beyaz diş+
leri üzerine kara dudaüklan kapandı. Tef yuvarlanarak
kanapenin altına gitti. Keman siyah örtüsüne sarındı.
Odaya ruhanî bir sükût geldi. Felâket saadete galebe
etmişti.
— İki senedir, dayanılmaz bir illetin kahrı altında
zebun iken of demedi. Şikâyet etmedi. Ona kendi elim+
le bakmayı mânevi bir ihtiyaç, bir ibâdet farzederdim.
Muvaffakiyetlerimin mükâfatı onun gözlerinde görece+
ğim bir memnuniyet nuru idi. Ona beğendirmek için
söyıler, ona beğendirmek için yazardım. Ona yaranmak
için çalışırdım. Hiç bir kederim yoktu ki onun bir tat+
lı kelâmiyle bertaraf olmasın. Hiç bir müşkülüm bulun+
mazdı ki onun sâde ve derin bir fikriyle halledilmesin.
Ben ceset, o rulhtu. Ruh uçtu. Ceset göçtü. O benim
istinâdımdı, destek kırıldı ve ben yıkıldım.
Benim fikrimle mütefekkir, banim emellerimle
emeldar idi. Ne kadar kusurlarım varsa onda tecellî
edince, tasfiye dlur, birer fazilet rûhâniyeti iktisap ey+
lerdi. Müdidıet-i hayatımda kendisinden bir acı söz işit+
medim ve bütün dürüştlüklerim huzurunda inceldiğin+
den ben de bir sert 'kelâm sarfetmedim, ah! Mes’ut-
tum,
Oh! Saadet; boş vâhî bir telâkki. Çünkü müddet-i
hayatımızda ne o ve ne ben saadetimizi istediğimiz gibi
takdir edemedik. O dâima mahzun ve ben dâima mağ+
mum idik.
Mühendis Neş'e Bey deminki hükmünü unutarak:
— Evet, insan zekâsı nisbetinde me’yus olur, dedi.
Yavuz pencerenin önüne gitti. Bahçeye baktı meh+
tap vardı.
— Şu ağlayan söğüdün bu havuz göz yaşları mıdır?
Neş’e ile Server acı acı gülümseyerek birbirlerine bak+
tılar. Biçâre Yavuz aynı siyah düşünceyi takip eyleye+
rek sözüne devaım etti :
— Oh! Saadet geçici bir kuruntu, elem temelli bir
hakikat, geçen saadetimden ne kaldı? Gittikçe dağılan,
uçan bir bulut! Gelen felâket ise ebediyen bâkî... Ebedî
ülmayan elem, felâket değildir. Saadetin sebepleri sayı+
lır, elemlerin sebepleri sayılamaz. Elini kaybedersin,
gözünü kaybedersin, sevgimi kaybedersin, Suaıd’ını, saa+
detini kaybedersin sonra aynı ele, ayııı göze nâil olabi+
lir misin? Hayır! Çocukluğunda kızamık çeken bir adam
o âlâmı unutamaz. Fakat en şirin vakitleri bıir hayal,
hem de acı bir hayal gibi uçar. Cihan bir çiçek ve mey-
va bağı değil, bir göz yaşı ırmağıdır. Elem asıl, saadet
ârızadır.
Şimdi Neş'e ve Sferver ikisi dıe hitâb-ı izzete maz-
har Kelîmullah gibi bu sûre-i elemin muvacehesinde
sâcid ve mesihûr oldular. Şetaretlerini unuttular. De+
minki lem'a lıem'a tebessümleri, gözlerinden damla dam+
la dö'küldü. Saadet vâh'imesinin paslarım, keder haki+
katinin yaşları sildi. Temizledi...
Yavuz kalktı... Vedâ’ etti. İki refik sevgili arkadaş+
larını yalnız bırakmak istemediler. Mehtap çekilmişti.
Neş’e ve Server de gecenin keder libasına benzer karan+
lıkları arasında o mâtem heyûlâsıyle beraber kaybol+
dular.
K?+B
İNCİ
Yıldız Hanım, bu gece siyah tüllerine büründü. Ye+
şil gözlerini kara kirpiklerinin arasında gizledi. Alaca
karanlık ıkıumlarm üstünde, melekler sultanı gibi ağır
ağır yürüyerek, çamın altındaki siyah mermer koltuğun
üısıtüne dimdik oturdu.
Güzel çehresi, güneş enidâmı kara tüller altında tu+
tulmuştu. İri gözleri, ateş dudakları kara hulyâ içinde
tutuşmuştu... Kan dalgalarında boğulan göz bebekleri+
ne ağlıyordu. Zulmetlerin avuçlarında kararan göz nur+
larına ağlıyordu... Ana vatan gibi...
Rüzgâr sinmiş, yıldızlar sönmüş, goncalar solmuş,
ağaçlar burkulmuş, fidanlar bükülmüş, ocaıklar yıkıl+
mış, çatılar çökmüş... Her yer karanlık, her yer ıssız.
Çıt ydk...
Derinlerden gelen öd ve künlük kokuları etrafı ve
■havayı sardı. Bahçeyi tüyleri ürpertecek bir âhiret ko+
kusu bürüdü...
Bu kadın, bu güzel, bu pek güzel kadın bir yeis ve
ikin heykeli gibi hareketsiz duruyordu.
Bahçe, buluttan çimen sofaları ile, aya benzeyen yo+
sunlu havuzu ile fırtına doğuran karanlık bir gök yüzü+
ne dönmüştü.
ödağacı dumanları arasında Hilâl Bey pulad zırhı
içinde göründü. Güzel 'kadının yanına gitti. Pulad kılı+
cına dayandı. Boynunu -bükerken zırhı o sessizlikler
içinde çatırdadı. Güzel kadın başını kımıldatmadı bile.
Gözünü açmadı bile... Hilâl boynıu bükük bekledi...
Bekledi. Nihâyet, seher rüzigârı gibi yavaş bir sesle in+
le dii :
— By kadın acım, aşkınla doyur beni!... Senin için
yıllardır ki göklerde, denizlerde, dağlarda, sahralarda
doğüşüyorum... Yorgunum sev beni!... Neden mahzun+
sun?...
Kalık! Elini elime ver. Neş’e gözlerin çiçeğidir. Ben
sana yürürken saçlarından aşağı o neş’e çiçeklerihdlen
serpmek isterim. Dudaklarının arasında o goncalardan
dâima bir tanesi gülsün isterim.
Kalk pembe topuklarını, bir ocak hararetiyle ya+
nan alnımm üsltünde, iki güvercine benzeyen ayaklarını
bir saat rakkası gibi vuran şakaklarımın kenarında gez+
dirmek isterim.
Kalık'! Ve karşı dağlarda yanan top ve süngü alev+
lerine bak! Alevler ateşlerin, çiçekleridirler. Gözlerinin
ışığı karşısında onların nasıl solduğunu, söndüğünü
görmek, bilmek isterim.
Kalk sabah oluyor bak! Al, san, mâvi, beyaz bulut+
lar göklerin gülleni, nergisleri, sümbülleri, yaseminleri+
dir. Seni bu çiçeklerin arasında güneş gibi ileriler gör+
mek isterim.
Sabah riizıgârı, dtoğan güneşin titreyen dudakları+
dır. Onun koklamadığı gonca ağız, öpmediği pembe ya+
nak olamaz. Güneşin ağzı, saçlarının arasına konup si+
yah ve ipek tellerimden aldığı iksir ile bütün esîrelerin,
sultanların, mabudelerin yüzlerine, gözlerine nur veri+
yor. Ben seni kâinattan kıskanıyorum.
Kalk! Güneşin pınarından yüreğimizin siyah kade+
hini biraz nurla dolduralım.
Kalk elini elime ver... Benden bir şey mi istiyor+
sun? Ne vereyim sana? Uğrunda viran ve perişan ol+
dum. Değerimi sarfettim, kanımı sarfetitim. Bir şeyiıfı
kalmadı. Benden, artık bir şey isteme. Kara toprağı yağ-
murlarıyle dirilten mâvi bulutlar mükâfat istiyor
mu?... Mehtap, karanlık virânelerden imtihan bekliyor
mu?... Akar sular, çarpan dalgalar cilaladıkları çakıl+
lardan teşekkür arıyor mu?... Güller sinelerini delen,
göğüslerini emen arılardan âşıkane mukabele görüyor
mu? Öıyleyse, güzel kadın! Sen de benden bir şey bek+
leme, arama, isteme!... Başını kaldır, gözlerini gözleri+
me dik! Gözlerimin nuru saçlarının arasında bir taç ol+
sun! Kollarım boynuna bir gerdanlık güzelliğinde sarıl:
sın! Hasret yaşlarım göğsüne inciler döksün.”
Güzel kadın başını ağır ağır kaldırdı. Gözlerinin ye+
şil nûrunu ağır ağır serpti.
— Aç kucağını ben yalnız seni istiyorum, dedi. Ve
gözleri ineilendi.
Tıpkı, yıllardır ağlayan ana vatan gibi...
O),
YAKARIŞ1
Ulu Tanrı!
Gün batıyor; sevgili korkun gönlümde doğuyor.
Kumral ahşam bana sessizlikler içinde büyüklüğünü fı+
sıldıyor... Bu alaca karanlıklar arasında bir kulun, dil-
maç kullanmadan, öz bilgisiyle sana diller dökmek işiti+
yor... Ödünç giyim almadan, kendi çaputlarıyle karşı+
na çıkmak diliyor.
Onun yalvarışlarını dinlemez misin?
Kanadı incinmiş, karnı acıkmış bir serçenin ötıüş-
cüğünü anlarsın! Boynu bükük, benzi uçuk bir çiçeğin
fistekçiğini duyarsın... Bugün bir Türk’ün, yıpranma+
mış, sesini birinci olarak sana eriştirmek isteyen suçu+
nu bağışlasan gerektir.
Ey, yüce gökleri ışıklı yıldızlarla, azgın denizleri
köpüklü dalgalarla süsleyen Tanrı!... Kullarına kendi+
lerini tanımak, kendilerinde özünü tanıtmak üzere on+
lara beyin, gönül verdin. Onlardan yüz binlerce Türıkler
savigili son Yalarvacımn2 doğru izinden bu us, bu duygu
kanatlarıyle yıülksele yüksele uçmağına ermek istediler...
1 Bu münâcât bütün Türkçedir.
2 Yalavaç = Peygamber.
Yeryüzünün en büyük ulusu olan Türklerin yürek+
lerini donduran soğuk bozkırlarım, yurdlarmı bıraka+
rak sözlerini anlamak, senin öz birliğini tanımak, sana
tapmak üzere yalınayak, baş açık, yad illere düşküler...
Sıcak çöllere üştüler... O genişliklerde yeldirenler tuit-
sıağın olidjular. Yorgun utlganma sarıldılar. İlk çağda
aya, güne tapan bunlar, şimdi ayın günün ıssını buldu+
lar. Kutlu oldular. Yalavacının söylediği yarlığına bo+
yun eğdiler. Yaradanlarmı bildiler. Doğru yola girdiler.
İstediklerine erdiler. Ey bizi yoktan var eden Oğun3
sonra, seni ulatmak, birliğin sancağını yeryüzünün bir
ucundan öbür ucuna iletmek, gönlü gözü kör olanlara,
seni tanımayanlara seni göstermek, seni tanıtmak üzere
savaşmağa başladılar. Şimşeklerine baktılar, kılıçlarını
çektiler. Yıldırımlarını işittiler, toplarını kullandılar.
Kanlarını (uğrunda döktüler, başlarını yoluna koydular,.
Koca denizleri geçtiler. Yüce dağları aştılar... Yeryü-
zündeki sayısız kullarından, çok pek çak, onlar senin
uğrunda çabaladılar. Sen de onlara öğdüller verdin, dir+
likler bağışladın!...
Senin ve yalavaclarının adlarına ayırdığın ünlü yer+
leri bütün onların yurdlarının bucaklarında sakladın.
O köyde yarattığın Türklerin sana düşkünlükle yüksel+
diler... Bu, yücelikten onları indirme, ey sevgili Tanrı!
Onları indirime... Ak bulutlardan, kaıra çamurlara dü+
şürme! Düşürme kim onların yüreklerinde s-enin kor+
kun, senin sevgin vardır... Sen varsın!...
Bilmeden yaptıkları suçları var'sa dünkü emekleri+
ne bağışlamaz mısın? ... Bağrı karalarını bugünkü göz
3 Ogün = Allah.
9
yaşlarıyle yıkamaz mısın?... Yürekleri karardıysa, eşi+
ğinde yerlere sürünen alınları aktır, yüreklerinin karal+
tısını aydınlatmak, düştükleri uçurumdan bileklerini
tutmak, onları doğru yola getirmek sana güç değildir;
ey ulular ulusu!... Güç değildir!
Şimdi, önünde çıplak gönlüyle kekeleyerek söyle+
nen bu kulun bütün yurttaşlarıyle bir yarlıgayıcı 'bakı+
şının yoksuludur. Ey büyük Tanrı! Sen yine onları unut+
ma! Sen yine onları esirge!
Bak!... Sızan göz yaşlar ne ağlıyor?!... Sızlayan yü+
rekler ne inliyor?!...
SON
P
I
MÜFTÜOĞLU AHMBD HİKMETİN
KİTAPLARINDA BULUNMAYAN HÎKAYELERİ
i
:;Q OR
Menkıbenin kalhramanı herkesin tanıdığı simadır.
Elîm sergüzeştinin herkese açıklandığım görmekle o
bîçâreyi vîran ve karanlık köşesinde dilhûn etmek iste+
miyorum. İsımini değiştirdim,. Vak’a târih-i mukaddesin
bize îsâl etıtiği ilik insaniyet zâıfını, ilk aşık fâciasmı an+
dırdığından bu ezelî ve ebedî isimleri tercih ettim.
Âdem Bey pek mâruf bir muharrir ve muallimdi.
O, İstanbul’un her gazetesinde, mecmuasında şiirler,
romanlar ve makaleler yazmıştı. Makaleleri edebiyat+
tan iktisada ve fünûn-u mücerrededen yemek pişirme+
ye kadar her şeyden bâhis idi. Her gün Bâbıâlî cadde+
sinden karışık saçlarının üstünde duran kalıpsız fesi,
cepleri gazete ile dolu bol paltosu ile, Sirkeciye doğru
o birkaç yüz metrelik yokuşu belki yirmi otuz âşinâ ile
selâmlaşarak, görüşerek inerdi. Kadıköy’ünde, Sakız-
ağacı'nda, güneşle ve mor salkımlarla göğsü baharda
örtülen bir bahçe içindeki kârgir evi, avlusundan tavan
arasına kadar kâğıt ve mürekkep kakardı. Bir karısı
ve bir hizmetçisiyle tertemiz duran meskenine, “Dünya-
daiki Cennetim" adını vermişti. Onun dünyadaki cennet+
te, hûrisimin vazifesi, gazetelerden kestiği parçaları nevi+
lerine göre destelemek, notlarını bahislerine âid def+
terlere kaydetmekti. Karısı bu işten mahzuz, kocası bu
eşten ımemnun...
Karı kocanın hayatı yazı odasındaki kitaplar, bah+
çedeki çiçeklerle geçerdi. Evlerine kimse gelmez ve bun+
lar kimseye gitmezlerdi. Âdem Bey'in karısının âilesi ve
dostları bu iki vahşînin yekdiğerini sevmesini pek taıbiî
bulurlardı. Mütemadiyen saadetleriyle ifitihar eden bel+
ki dünyada yalnız bu iki kişi vardı.
Adamın evinden “Dünyadaki Cennetim”, kam ından
"Cennetimin Hûrisi” ve kendisinden “Dünyanın En
Mes'udu” diye bahsetmesi, refiklerini kâh güldürür ve
kâh düşündürürdü. Bu sırada Avni Bey'in :
Âkil isen deme mecnûna deli
Yaklaşan her kişi bir gûna deli.
beytini okuyarak uzaklaşırdı. Âdem Bey’in dinî telâkki+
si de ayrı idi. Her sabah yataktan kalkınca abdest akr,
iki rekât namaz kılmadan evden çıkmazdı. Yirmi yaşın+
dan beri hiç bir cuma namazını kaçırmamıştı. Yemeğe
otururken:
"Bir lokma ekmek lutfun İlâhî” mısraıyle başlayan
tahmidi ve yatakken vâlidesiriden öğrendiği:
"Yattım yatağıma, döndüm ben sağıma, kazadan
belâlardan sığındım Sübhânıma, melekler şâhidimdir
dinime, îmanıma” ilâh, duâsını okumadan uyumazdı.
Âdem Bey'i bir tiyatroda gören olmamıştı. "Hayat
bir temâşâ'hânedir, cihan bir sinemadır’' der ve gülerdi.
Cemiyetlerden kaçardı. Ömründe eline bir iskam+
bil kâğıdı almamış ve ağzına bir damla içki koymamış+
tı. Şark ve Garp musikisinde ufak besteler yapacak ka+
dar keman çalardı. Refikasının piyanosuna akşam ye-
ineğinden sonra keman ile refakat ederken "dünyanın
en mes'udıuyuım" diye bağırırdı. Karısının baharda sal+
kımlarla donanmış bir pencerede tasvirini tamam edin+
ce yine “dünyanın en mes’udu benim” demişti.
Şdımdi hayatta iki büyük emeli kalmıştı. Evvelâ en
fasih bir Türkçe ile Kur’an-ı Kerîm’i tercüme etmek,
sâniyen lisanımızda bir muıhit-üknaarif yazmak. Hattâ
bu ansiklopedi için üç seneden beri çalışıyordu. Elif
harfinin nihayetine dbğru gelimek üzere idi.
Âdem Bey büyük başı, geniş alnı, geniş omuzlan,
kavî vücudu, iri gözleri, kartal gagası burnu ve afelak
çehresiyle hürmeti çeken bir manzara arzederdi.
Yegâne eğlencesi kitapları ve yazıları ve bahçesin+
den, kemanından mâadâ, hanımı ile her cuma ve çar+
şamba sabahları, senenin yaz mevsiminde, Moda sahi+
linden, Yoğurtyuçayiri, Kunbağalıdere ve hattâ Çamlıca
sırtlarına 'kadar yaya (gezmekti. Bâzı yaz günleri öğle
yemeğini bir ağaç altında yedikleri de olurdu.
Âdem Bey'den bütün gazete sahipleri memnundular.
Her bilgi şubesinde ısmarlanan makaleleri vakit ve
saatında hazırlardı. Yalnız siyasetten hiç hoşlanmazdı.
Siyaset seyisliktir. Ben at uşağı değilim. Siyasette gaye
meyl-i taâli değil, hırs-ı tahakkümdür derdi.
*
♦ *
Âdem Bey bir yıldan beri kitaplarının arasında bir
hizmetçisi ile kalmıştı. Refikasının bir kaza neticesi dü+
şen yedi aylık çocuğu ile beraber bir sabah şûle-i ruhu
sönüvenmişti.
Âdem Bey hayatin bu cilvesini hiç akima getirme+
mişti. Cennetinin hûrisi uçunca, Âdem’in Cenneti ne işe
yarar. Bundan sonra evde oturduğu günler akşama ka+
dar Cennetinin hûrisinin tasvirlerini teksir eder ve her
tarafa asardı.
Bâzı geceler arka sokaktaki kızıl tuğladan yapılmış
bir köşkten taşan senfonilerin, taksimlerin dalgalan
Âdem Bey'in küçük, beyaz evinin pencerelerine çarpar
ve köpürürdü.
Bir gün refiklerinden Nedim, Kadıböyü vapurunda
Âdem Bey'in yanma gelmiş ve :
— Dün akşam komşularından bir hanım bana sen+
den bahsetti. Demişti.
— Hanıgi komşu?
— Kırmızı tuğla köşkün sahibi Havva Hanım.
__
— Şiirlerini, makalelerini okumuş. Seni .tanım ak
istiyor. Bir aıkşam çaıya gidelim. Vahşeti bırak. Âdem+
sin anladık. Biraz da insan ol.
Refikinin bu ısrarı birkaç defa tekerrür etti. İki
hafta sonra hir Nisan akşamı bu heyûlây-ı mâtem, haş+
yet ve vahşetle kırmızı tuğla köşkün, beyaz mermer
merdivenlerinden yükseldi.
Âdem Bey, Havva Hanım'm asma yaprağı rengin-
deki elbisesinin karşısında, yeşil bir hıyâbândan met-
rûk bir heykel gibi kaldı. Bu kadının gülümsemelerini
uzaktan, pek uzaktan öpmek isterken yeşil gözlerinden
fırlayan iki damla ateşin altında tutuştu ve yandı. İki
saat geçmemişti ki alkolden nefret eden adamın, Havva
eliyle sunulan tatlı şaraplardan başı diönırnüş ve ufak
bir ısrardan sonra kucağına bırakılan kemanı kavraya+
rak son bestelediği:
Göreli gözlerini kalmadı akl-ü sabrım
Senin âğûş-u visalinde kazılmış kabrim.
Ölürüm sevmez isem, sevisem eğer çıldırırım
Seni sevmek deliliktir... Deliliktir bilirim.
şarkısını terennüm etmeye başladı.
Havva Hanım dedi iki:
— Şâirlere yalnız çiçek açar birer ağaç derler, sizin
tatlı yemişleriniz de varmış.
*
**
Bugünden sonra Âdem Bey, görünmez ve bulunmaz
olmuştu.
Gazete idarehanelerini unutmuş ve unutulmuştu.
Herkes biliyordu ki Âdem Bey, İzmirli Şerif Paşa’nm
dul zengin zevcesiyle evlendikten sonra evini, kitapları+
nı, mektepleri bırakmış ve kadının mütemâdiyen "İs+
tanbul'da oturulmaz, İstanbul'da nefes alınmaz, İstan+
bul'da yaşanmaz!” küfürlerine, iftiralarına kanmış, bu
kavî fakat tecrübesiz adamı, zayıf lâik in güzel Havva
pençesine geçirmiş; 'tâ Fransa'nın "Gök sahiline” Ni+
ce'e kadar sürüklemişti. Orada Majestik Oteli'ne yerle+
şerek, (Monaco), (Beausoleil), (Bealieu), (Venıtimiglia),
(Villefrancihe), (Antibes), (Menton), (Cannes) şehir ve
karyelerinde bütün bir kışı geçirerek kumarhânelerde
binlerce franık kaybetmişler, balolarda sabahlara kadar
rakseylemişler, barlarda yerlere yuvarlanmcaya kadar
şampanya içmişler, içmişler, karnavalda Papanın en Ka+
tolik efrâd-ı ümmetinden daha maskara olmuşlar; kedi,
köpek sergilerinde tetebbuatta bulunmuşlar... Gündüz
Iuyumuşlar, gece yorulmuşlar... Nihayet kıskançlıklar,
yorgunluklar, bıkkınlıklar içinde ellerinde kalan son el+
mas yüzüğü de satarak Marsilya'dan İstanbul'a döndük+
leri zaman Havva kaçamış ve ikocası bunamış bir hâle
gelmişlerdi.
İki yıl sonra "Saracak” gazetesi sahibi Nedim Bey,
Kadıköyü’nde, Sakızağacı'nda yeni kurulan "Dostlar”
kulübüne bir akşam uğradığı sırada, bir küçük odada
oyunculara kuımar fişi dağıtan bir âşinâ çehre görmüş+
tü. Bu, eski dost zavallı Âdem’di.
Âdem tırnakları uzamış, bıyıkları kazınmış, ak düş+
müş saçları kirden ve pomatadan çitişmiş, yüzü alkol+
den kızıl, sarı dalgalar içinde kalmış, hoppa kadının
züppe kocası bir kumarihâne müdürü olmuştu.
— Âdem Bey burası senin evin, "Dünyada Cennet”
in değil mi?
— Evet, fakat bu Âdem'i Cennetten, o Havva çı+
kardı.
— Muıhit-ül-maarif müsveddeleri?...
Elindeki i&kaımbil kâğıtlarını gösterdi.
— İşte, dedi, Muhit-ül-maarif müsveddeleri, um-
mân-ı ulûm dalgaları hepsi bunlarda mündemiç...
Zavallı Âdem sarhoşlu. Oturduğu yerden fırladı:
— Burada durma. Git Nedim! Senden utanıyorum,
dedi, bana mesâî lezzetini veren de bir kadın, müsavi
zilletini veren de bir kadındır. Yazık o Âdem’e ki benim
gibi çirkin bir güzelliğe düşe...
.+)
:S Q S
Bekir Bey kanapenin köşesine oturmuş, eline üstü
meşin kaplı bir kitap almış ve dalmıştı. Odanın beyaz
perdelerinin kenarlarından, altlarından taşan güneşin
ışığı kanepenin önüne, duvarın kenarına, masanın yarı+
sına nurdan şeffâf örtüler sermişti.
Dilşad Hanım, yerde yumuk ve yumuşak bir şilte+
nin üstünde, önüne serdiği yazma yemeni seccade zemi+
nini beyaz patiska parça ve kırıntıları ile örtmüştü.
Odada ses yok. Yalnız çirişli astarların hışırtısı ve ma+
kasın kırt kırtı işitiliyordu. Dilşad Hanım şiltenin üs+
tünde seccadeye doğru bükülmüş, parçalan kâh enine,
kâh boyuna, kâh verevine getiriyor, ölçüyor, hazırlıyor+
du. Bahçeye açılan şahnişin penceresinden yüksekler
gözüküyor. Gökte sıcak ıgüneşe bürünmüş sâbit kara
noktalar gibi görünen çaylaklar hareketsiz uçuyor. Uzak+
tan gözle görünmeyen sinek kümelerinin, arıların, vızıl+
tısı, bahçenin köşesindeki armut ağacına konan serçe+
lerin cıvıltısına karışıyor. İraklardan bir dondurmacı+
nın “Vişnelim var, kaymaklım!..." nidâsı titreyerek da+
ğılıyordu.
Bekir Bey başını kitaptan ayırdı. Bakışları patiska
parçalan üzerine düştü. Kırmızı zemin seccadenin üs+
tünden, kenarlarından köpüren bu ince beyazlıklar, bir
159
makas kesişiyle, inleyerek topundan ayrıldıkça kıvrıla+
rak, dönercik yerde çabalıyor ve sonra halının üstüne
bir mezar mermeri sükûniyle uzanıyordu. Dilşad kendi+
sine birçok çamaşır dikiyordu. Bekir şimdi yirmi sene
evvelki Dilşad’m gömleğinin bir parçası ile şimdiki Dil-
şad’ın gecelik entarisinin meâlini düşünüyordu :
"Varsa hayâlden gelir insana tesliyet"
Bu sırada açık kapıdan kurşuni -bir gölge süzüldü.
Tekir seccadenin kenarından kayarken birden durdu.
Bir Bekir’e, bir Dilşad'a baktı uzandı. Kamburlaştı. Kıv+
rıldı. Derinden "miyav!" dedi. Yürüdü. Dilşad'ın etek+
lerine, kalçalarına sürünmeye başladı. Kadın kediyi
kaptı. "Benim tatlı, nazlı Tekir'im!" diye bir kahkaha
fırlattı, Tekir’i öptü, aptü, sıktı ve sonra o pamuktan
glöigeyi birden masanın altına doğru kucağından silkti
fırlattı. Şilte üzerinde doğruldu. Mahmurlaşan gözleri+
ni uğuış turdu. El çabukluğuyle şaıkaklarındaki saçlarını
düzeltti ve başını sıvadı. Alnını kabarttı. Boynunu
b ü k tü :
— Bekir, dedi, bana ilân-ı aşk et!
Bekir on dakikadan beri Dilşad’m civarında tüten
kadınlık buhranı, kadın buhurunu, hele sevdâ heyecanı+
nın huımımâlı demlerinde ekşimtrak lâkin leziz ve ruhu
kamçılayan ten buhurunu kakluyondu.
— Belkir, haydi, bana ilân-ı aşk et diyorum!
Bekir Bey bir iki dakika tereddüd etti. İki saatten
beri okuduğu "Evliyâ Çelebi” nin "Mizan-ül hak fî ih+
tiyar ül-ahak” mı kapayıp aşk kitabını açmak Bekir'e
biraz güç geldi. Bir dakika tereddüd etti. Dilşad birbi+
rine bitişen dudaklarını uzataralk hoşnutsuzluk alâmeti
gösterdi. Bekir düşünüyordu.
*
* *
Bündan yirmi sene evvel yeni evlenmiştiler. Büyük-
ada’da 'bir Mayıs günü, öğle üstü idi. Bekir yirmi üç,
Dilşad on ısekiz yaşında idiler.
Dilşad'm altın renginde kadifeden kirpiklerinin al+
tında titreyen elâ gözleri vardı. Dağınık sarı saçlarının
gölgesinde barınan pembe yüzünü kocası güneşe gömül+
müş pembe aya benzetirdi.
Dilşad’m gül vücudunda, bir kelebek ruıhu vardı. O
ruihıun, nağme nağme gülüşleri vardı. Dilşad her şeye
gülerdi.
O zaman bundan yirmi yıl evvel Bekir de her şeye
gülerdi. Birbirlerine gülerlerdi. Bastıkları toprağa gü+
lerlerdi. Yekdiğerinin gözlerinde parlayan ışıklara gü+
lerlerdi. Uçan bulutlara, uçan kuşlara, böceklere, uçan
kekik ve çam kokularına gülerlerdi. Uyurken gülerler,
uyanırken gülerler, yerken, içerken gülerlerdi. Bu beyaz
dişli gülümsemelerde s a defî bir şeffaflık, mes’ud bir
nağme-i âhenk vardı ki bu iki gencin civarına da sira+
yet ederdi. Evlerinde, yollarında sanki her şey de bun+
larla beraber gülerdi. Kanepeler, halılar, lambalar, çi+
çekler, hizmetçiler, arabacılar, yolcular, her şey, herkes
bunlara temas ettikçe güler gibiydi.
Dilşad’ı annesi bir tavuk tasasızlığıyle türkü söyleye+
rek ak ve yumuşak bir yumurta gibi kolayca dünyaya
getirivemıişti. Dilşad doğdu doğalı, Bekir evlendi evle+
neli gülerlerdi.
Dilşad bir çiçek olarak doğmuştu. Mis kokusu
neş'esiydi.
Bundan yirmi sene evvel, bir Mayıs günü, öğle üstü
Dilşad çam dalında bağlı salıncakta sallanırken Bekiı
de karşısında bir isikemleye oturmuş kitap okuyordu.
Dilşad sallandı, güldü, ötıtü. Bekir dâimâ okuyordu. Çıl+
gın kadın salıncakta gerindi, kıvrıldı, uzandı, Bekir’in
başının hizasından uçarken ayağıyle kitabın altına bir
vurdu. Ve: “Hop!”... diye bağırdı. Sahifeler bir süt şe+
lâlesi gibi fışkırdı, uçtu ve yavaş yavaş düşerken Bekir
de başını kaldırarak alık alık Dilşad’ın yüzüne bakakal+
dı. Kahkahaların arasında zavallı Bekir söyleyecek kız+
gınlık kelimesi bulamadı.
— Çabuk, salla beni!
— Uçarı çapkın!
— Çabuk salla beni!
Dilşad o kadar sallandı ki yorgunluktan pembe ya+
nakları morardı, gözleri kızardı:
— Su isterim...
Kocası suyu getirdiği zaman "aç avucunu” dedi.
Beıkir anlamadı. Bekir’in ellerini aldı. Avuçlarını açtı,
ikisini de yarayana getirdi. Suyu içine döktü. Kocasının
avucunun içinden suyu içmeye başladı. Bir taraftan da
kalan suyu Bekir'in avuçlarına döküyor ve gülüyordu.
Kocasının koluna ıgirdi. Bahçenin arkasına çekti.
Bir kiraz ağacının altına geldiler. Kirazları yolmaya
başladı. Her yemişten yansını ısırıyor, yansım çekirde+
ğiyle beraber kocasının ağzına tıkıyordu. Doymadı. Ke+
narda açılmış bir gülü de 'kopardı. Onun yapraklarını
ısırmaya ve her yaprağın yansını Bekir’in dudaklarının
arasından itmeye başladı.
—■ Dur! Beni boğacaksın kadın!
Dilşad şimdi kollarını kocasına açmış :
— Baharda bir gülün çiçeğini güneşe, bir kadının
kucağını kocasına açması talbiat kanunu iktizasındandır.
Çabuk! Çalbuik!... diyordu.
O sırada kahkaha tüllerinden kanatlara bürünmüş
öpücükler serçelerle beraber çam dalları arasında yük+
seliyordu. Dilşad bir çam dalı kopardı. Arasına birkaç
yasemen ve anber çiçeği geçirdi.
— Şimdi sokulma! Hücumlarına karşı işte kalın
bir zırh.
Dedi. Bir saat sonra Dil’e doğru çıkmışlardı. Ak+
şam güneşinden rahatsız olan Dilşad, şemsiyesini açar+
ken başından aşağı beyaz çiçekler döküldü. Bu da Be+
kir'in bir lâtifesi idi.
Bu küçük kadın görüşken ve güliişkendi. Dâimâ
şakır ve şakalaşırdı. Kimseye bir şey sormaz ve bâzen
sorsa da cevabını yine kendi bulur verirdi. Bulduğu ce+
vapların mantıkla münasebeti yoktu. Bıu mâsum dimağ,
gûyâ her şeyden haberdardı:
O biliyordu ki ay sarhoş ve kıskanç bir kocadır.
Güneşi başörtüsüz gezdirmez. Bulutlar yedek tüllerdir.
O biliyordu ki dalgalar sıkıldıkları zamanlar, alk
saçlarını dökerek hoplarlar, zıplarlar. Ağaçlar, kışın be+
yaz yorganı altında, kelebeklerle gizli gizli sevişirler.
Güneş bir ebe hanımdır ki onların, gonca yavrularını
doğurtur ve onlar hâmile oldukları zamanlar, geceleri
dâimâ yıldızlara bakarlar, onun için çiçekler yıldızlara
benzerler. Mutlaka Nizam yolundan geçen her genç,
rasgeldiği her 'tazeyi sever. Hele kendisinin milyarlarla
bilimediği âşıkı vardır. Bütün İstanbul, onu seviyor, onu
düşünüyor.
Dilşad’a göre cazibe ve mânâ, yalnız çehrelerde de+
ğildi. Omun için kavgacı omuzlar, ıkalb kıran dirsekler,
küfürbaz baldırlar, safiderûn sırtlar, edebisiz kalçalar,
alık tırnaklar .şefkatli bilekler ve akıllı ayaklar da
vardır.
Dilşâd bir gün : "Ben deliyim!” demişti.
— Bence her duygunun, her hâlin bir rengi vardır.
Tokluk sütlü kahve, açlık kükürt ve bıkmafk çikolata
rengindedir. Erkeklerin gençliği yeşil, (kadınların tâzeli-
ği pembedir. Uyku duman, keder is rengindedir. Mer+
hamet mavidir. Sabır inci rengindedir. Alınganlık: limo-
nı, hiddet patlıcanî mordur. Dargınlık şeker renktir.
Para kazanmak âteşin aldır. Saadet şafalk rengindedir :
Bir parça karışık ren'k... Aşkın rengine gelince, onu Ibil-
mem der ve kocasını kızdırırdı.
Dilşad, bir koyun, b ir inek, bir serçe, bir güvercin
mutlaka Müslümandır derdi. Hele kafes içindeki kanar+
yalar İslam hanımları idiler. Hiç yorulmadan çalışıp
sessizce kâşaneler yaptığı için örümcdk Yahudi idi,. Ke+
dilerin yaltaklandıkları zaman Ermeni olduklarında hiç
şüphe etmezdi. Kargalar göksarayınm harem ağaları idi+
ler. Bir baykuş, bir türbedar efendi idi. Balıklar, papa+
ğanlar Franısızdılar. Laterna sesine "Rum' kokuyor"
derdi.
Karı, ktoca yirmi sene böyle zarif bel'ki çılgın bir
■hayat geçirmişlerdi. Bu iki ruhun yalnız b ir eksiği
varidi:
Çocuk... Belki bu iki Bekir’in - kocası da Dilşad’a
çok defa "Bekir Hanım,” diye hitap ederdi - çocukluk+
ları çocuksuzluktan gelirdi.
Dilşad, gittikçe zayıflıyor, kartlaşıyor. Soluyor ve
kıskançlaşıyordu. Haftalar geçiyor, ufak bir ihtilâftan
dolayı karı koca yekdiğerine bir taltif kelimesi atfetmi+
yorlardı. Bekir son zamanlarda müdüriyetinin ilgası ha+
sebiyle meftûr ve asabî idi.
— Şu çiçekler bir aydan beri burada.
— Dört gün oldu. Bir ayı nereden çıkardın?
— Solan atılır.
— Erkekler için öyle!
—■ Süprüntücü kadınlar için nasıl olduğunu bil+
mem.
— Artık hakaretlerini çekecek hâlim kalmadı.
— Ne çekiyorsun? Uğurlar olsun!
Bir çığlılk fırtınasını göız yaşı sağnağı takib etti. Be+
kir m u ttasıl: “Uğurlar olsun!” diyordu. Dilşad sinir ve
göz yaşı içinde bağırıyor ve hizmetçiyi bir araba bul+
ması için gönderiyordu. Araba geldi. Koltuğunda bir
mini mini bohça olduğu hâlde Dilşad odadan odaya ko+
şuyor ve Tekir! Tekir!... diye bağırıyordu.
Kocası evvelâ bu sadâ, telâffuz karinesi ile, kendi+
sini çağırıyor zannetti. Sofaya çıktı. Ortalığı dinledi.
Tekir kedi yavaş yavaş merdivenden iniyordu. Tam bu
sırada Dilşad yetişti. Kediyi kucakladı.
— Kediyi nereye götürüyorsun?
Hiddet, af akan... Başka ses yok.
— Kediyi buraya bırak! Kedi benimdir.
— Kimin olursa olsun!
— Zorba mısın?
9
Bekir şimdi bîçâre Dilşad’m üstüne atılmış, Tekiri
ön ayaklarından yakalamış çekiyordu. Hayvan can acı+
sından miyavlarken karı koca hiç ses çıkarmadan didi+
şiyorlardı.
Tekir Bekir’in eline geçmesiyle beraber kurtularak
merdivenden aşağı koşmaya başladı. Bekir'in elleri tır+
mık içinde kalmıştı. Belkir hiddetinden kıpkırmızı ol+
muştu. Dilşad kedinin arkasından gitti. Bekir onu ta-
kibetti. Muttasıl :
— Vermeyeceğim işte!... diyor,
Dilşad cevap veriyor :
— Bırakmayacağım işte!
İki ihtiyar karı koca birer deli gibi şimdi odadan
odaya koşuyorlardı.
—■ Ayol delirdin mi? Şu hâline bak! Utan, utan!
— Sen utan!
— Kediyi vermeyeceğim!
— Ben de bırakmayacağım! Ellerin kan içinde hiç
olmazsa kolonya ile yılka!
— Sen de git biraz çiçek suyu iç! Kediyi vermeye+
ceğim!
— Ben de almadan gitmeyeceğim!
— Sana git diye kim dedi?
Hizmetçi korkarak yukarı çık tı:
— Arabacı beklemiyor Hanım efendi!
Dedi. Bekir cüzdanından bir mecidiye çıkararak
hizmetçiye verdi v e :
— Arabacıyı sav!
Dedi.
.+
;7
Ruhi B e yd en Fikri Bey’e,
Azizim Fikri,
Son mektubunda refikama da selâm gönderiyorsun.
Matild’den ayrıldım. Onun için selâmını tebliğ edeme+
dim. Menhus 'kadının elinden çocuklarımı kurtardığım+
dan dolayı beni tebrik et. Şimdi, iki evlâdımın da be+
nim sulbümden geldiğine kail oluyorum. Oh! Bundan
evvel, o kadınla beraber yaşadığımız zamanlar, evim
benim değil, çocuklarım benim değil, benliğim benim
değildi. Bir habis ruh, bu kadının ruhu bana ve her
şeyime hâkimdi.
Şimdi şu satırları yazarken Avrupa'da geçen beş
senelik tahsil zamanımızda aramızdaki mübaheseleri yâ-
dediyorum. O zaman Türk maişet tarzını beğenmez,
Türk zihniyetini beğenmezdik. Bizim o zaman İçtimaî
hayatımız aleyhindeki iftiralarımızda ne derece haksız
olduğumuzu bugün anlıyorum. Ben Aksaray’daki evim+
de vâlidemi ve hemşiremi bırakıp Avrupa’ya çıktığım
zaman münasebette bulunduğum zevat teyzem, halam,
yengem gilbi beş altı kadınla amcam, dayım, eniştem,
komşularım ve muallimlerim dâhil olduğu hâlde yirmi
kadar erkeğe münhasırdı. Bir zabit olan pederim genç
vefat etmiş, vâlidem hemşiremi ve beni münevver iki
insan yapmak için her mahrumiyete katlanmış, pede+
rimden kalan maaş ve bir iki küçülk îrad ile tahsilimize
hayatını vakfederken neşeyi, eğlenceyi, hayatın lezzet+
lerini hep unutmuştu.
Eniştem defterhânede ufak bir memurdu. Halim,
kanaatkar bir zat olduğundan evinden, bir de vazife+
sinden başka bir neşeye tâlip değildi. Âilem arasında,
patisıka perdeli pencereler arkasında, dokuma yaygıda
minderler üstünde, kalaylı bakır mangallar kenarında
ömürleri geçen sâıkin, hazin, emelsiz, heyecansız ömür+
leri gördükçe bütün Türk cemiyetini öyle, bütün Türk
kadmlarım böyle sandım. Halbuki Aksaray’da oturan
bir âile Boğaziçi'ndeki, hattâ Fâtih’teki, Üsküdar’daki,
Beşiktaş’taki, belki Gedikpaşa’daki hayata tamamen ya+
bancı idi.
Bu hâl İstanbul’da böyle olduğu gibi, ekseri akşa+
mı dağlarla, denizlerle ayrılmış vilâyetlerimizde de ay+
nı hâl vâki idi. Edirne’deki Türk cemiyeti ile Sivas
veyâ Adana ve Erzurum'daki hayat-ı içtimâiye arasın+
da hiç bir münasebet yoktu.
Buıgün bile bir hakikat olan bu yabancılık, yolsuz
ve nakil vâsıtasız memleketimizde yirmi sene evvel da+
ha bâriz idi.
O hâlde saçları perişan, eteği düşük hemşireme
baktım, evden dışarı çıkmamasından benzi sarı, sıh+
hati bozuk vâlidemi gördüm. Haftada bir tıraş olan da+
yımın heyecansız hayatından ürktüm. Bütün Türk ce+
maatini bu hâlde zannettim.
Avrupa’nın sathî nur ve neş’esi arasında inkişaf
eden tecrübesiz bir ruh ile âilemin gölgeli, sâkin, mah+
>
dut tesbihböceği hayatına avdet etmek, onlarla sessiz,
şetaretsiz bir âile teşkil eylemek beni korkuttu. Ken+
dimin dayıma, amucama, enişteme; karımın hemşire+
me, yengeme benzeyeceğinden irkildim.
Pazar günleri Avrupa’da, şehir civarındaki ormanda
gezerken bizim yaşımızdaki tâzelerle gençlerin taihta ka+
nepeler üstünde gözgöze, dizdize, eleîe seviştiklerini
görünce, Türk cemiyetinde, bir gencin hayatından bu
türlü zevk almasının ihtimâli olmadığını düşündüm.
Günlerce, aylarca düşündüm. Ni'hâyet oturduğum pan+
siyonun civarındaki çiçekçi dükkânında hem satıcılık,
hem hizmetçilik ve hem kâtiibelik eden Matild ile göz
âşinâhğımız, pazar günleri orman gezmesini intaç etti.
Üç yıl sonra bu kızla evlenmem medburî bir hâle geldi.
Çünkü kızım Âdile İki yaşında idi.
Sefaret imamı nikâhımızı kıydı. “Matild”in babası+
nın mahallemizdeki sebze halinin hamalbaşısı ve vâli-
desinin eski bir otel hizmetçisi bulunması, ıbu kız hak-
(kındaki necîb hissiyâtumı incitmemi şti. Zekâ ve güzel+
liğin evlilikte mes’ud olmak için kifayetine kani” idim.
Yabancı milliyetin, yabancı dinin, yabancı muhittin,
pespayeliğin terbiyeye, zihniyete tesirini düşünemedim.
Arap atlarında, Ingiliz köpeklerinde bile asâlet-i cinsi-
yenin ne sebepten aramldığına akıl erdiremedim. Anne+
min her mektubunda mürüvvetimi bir an evvel gör+
mek için öğe öğe göklere çıkardığı komşumuz Defter+
darın kızı Refia'yı kırdım. Annemi, hemşiremi kırdım.
Beş yıl İstanbul'a gitmedim. Bütün âilemi unuttum. Ah+
şap evimizi, kaldırımları sökülmüş çamurlu sokağımızı
unuttum, patiska perdeleri, dokuma örtüleri, beyaz du+
varsa asılı "Hilye-i Şerife” yi, "Meded yâ Ali”, "Dahilek
yâ Resûl Allah" levhalarım, mutfaktaki çıkrıklı kuyuyu
unuttum.
Bir Fransız ıhataalı kızııyle oralarda yaşıyacağımı
zanettim. Teorülbesiz ve içi saf idim. Gençliğin tahrip+
kâr teceddüdperverliğine kapıldım. Atalarımdan kalan
an’ane kâşânesini bir anda yıktım. Usul-ü mimarîden
bihaber iken 'temelsiz, tavansısz ve memleketimde bu+
lunmayan kereste ile rende ve desıtere kullanmasını öğ+
renmeden (bir hâne, -bir hayalhane kurmak istedim. Be+
ceremedim, işte açıkta kaldım.
Karım İstanbul’a geldikten sonra ancak iki ay an+
nemin yanında oturabildi. Mecburen Tophane civarın+
da bir “levantin” in evinin üst katını tuttuk. Burada
kızım “Âdile” nin, “Veli” isminde bir kardeşi dünyaya
geldi. Çocuklarımın ismi benim için Âdile ve Veli idi.
Fakat karım için Adel ve Villi idi. Bu iki ma’sûmu hiç
bir zaıman anaları, büyük annelerine götürmeye ve on+
larla Türkçe görüştürmeye râzı olmamıştı. Çocukları
küçük yaşta iken civarımızdaki ırâıhibelerin ana mekte+
bine verdirmeye sebep oldu. İki sene sonra, ziraat mü+
fettişliği ile İzmir’e gittiğimiz zaman meydânı daha mü-
said buldu. İki evlâdımı da bin türlü şaklabanlıklarla
beni kandırarak "Serfbenuva” papas mektebine verdi.
Resmî işlerimden çocuklarla pek meşgul olamıyıordutm.
Bir gün Veli annesi yokken ağlayarak yanıma geldi.
Mektepte, annesinin tenbihi üzerine Türkçe derslerine
devama papazların müsaade etmediğini ve bilâkis "ka-
teşizm" denilen Hıristiyan akideleri dersinde bulunma+
ya ve kilise saatlerinde İsevî talebe ile birlikte ibâdete
mecbur tutulduğunu söyleyerek bundan dolayı mektep+
teki Türk arkadaşlarının kendisine nefretle baktıklarım,
hattâ komşu çocuklarının bile eğlendiklerini teessürle
anlattı.
Müttâkî ve beş vakit namazında babamdan ve an+
nemden aldığım s af ve dinî terbiyeye mukabil, benim
gafletim yüzünden çocuklarımın gördüğü terbiyeyi ve
bundan hâsıl olan hallerin sonunu gözümün önüne ge+
tirdiğim zaman gökkuibbeyi başıma yıkılıyor sandım.
Derhâl Senbenuva mektebine gittim. Müdüre vazi+
yeti anlattığım zaman, râhip yüzüme, bir bîçâreye, bir
bedbahta acır gibi öyle bir ma’nidâr nazar fırlattı ki
utancımdan ve daha doğrusu izzetinefsimin incinmesin+
den sarsıldım ve ter içinde kaldım. Başrahibin :
— Madam Ruhi, pederinin de arzusu çocuklarının
Türkçe dersine devam etmemesinde ve Hıristiyan terbi+
yesi almaları merkezinde olduğunu söylemişti.
Dediği zaman karımın, o hamal kızının bu cüretin+
den dolayı da delirmiş gibiydim. Eve geldiğim zaman
aramızda geçen şiddetli bir mücadele esnasında Âdile
ile Veli'yi kiliseye beraberce götürdüğünü i’tiraf etti.
Milliyetimi, dinimi taıhkir etmekten çekinmedi. Biz din+
siz, şeytana tapan bir kavim imişiz. Dokuz ay kamında
taşıdığı, eziyetlerini çektiği evlâtlarım rahîm, şefik, ul+
vî, hakikî teslis dininde terbiye ile onların saadet-i ru-
hiyesine çalışmak vazifesi olduğunu söylediği zaman
kendimi kaybetmiş, onu tekme ile ■övimden Ikovmuşr
tum.
Irkî verasetin tesirine bak ki, onlar için o kadar
eziyetler çeken analarım evden zorla çıkarırken, kızım+
la oğlum, sağdan soldan dizlerime sıkı sıkı sarılmışlar,
ninelerinin sefalet-i âkibetine muhabbet ve rikkatle de+
ğil, haşyet ve dehşetle balkıyorlardı. Onların Türk ve
Müslüman mayası, sıcak bir iklimden, karlı bir ülkeye
nakledilen nebat gibi güneşe hasret çekiyordu.
Fikri kardeşim! Fikrî terakkiler ferdî değil, İçtimaî
bir meseledir. Onun ferdiyet sahasında kalması bizimki
gibi memleket ve efrad-ı memleket için muzır oluyor.
Müfid olmuyor. Tasavvur et nûr-u aynım! Sen ve ben
fikren sivri İd ’k ve muhitimizin, âilemizin muhafazakâr
zihniyetlerini, maişetlerini, irfanlarını beğenmedik. Yal+
nız başımıza an’anemizin dâiresini aştık, fezamızın fev+
kine çıktık. Yabancı bir eş ile yuvamızı yaptık. Netice+
de çıkan yavrular hemcinslerinden ayrl ve gayrı mâne-
viyat ile hemcinslerinin arasına girdiler. Hamburg hay+
vanat bahçesinde doğmuş, büyümüş bir arslam Afrika
sahralarındaki hemcinsleri arasına bırak. Ne olur? Ga+
rip, miskin, menfur ve makhur olur değil mi? işte bi+
zim evlâtlarımız da öyle olacaktı. Fakat ben zararın
yarı yerinden dönımeye muvaffak olduğumdan dolayı
Allaha hamdederim. Yavrularımın geçirdikleri cehenne+
mi hayattan dimağlarında bir iz kalmaması için adları+
nı bile değiştirdim. Kızın ismini "Hâdiye" ve oğlumun-
kini "Mü'min” koydum....
Seni te'min ederim Fikri! Oğlum büyüyüp bir ec+
nebi kadın ile evlenmek istese onu red ve mirasımdan
mahrum ederim. Bugün o kadar mutaassıbım. Eğer an+
nelerimiz dahi bizim irfan seviyemizde olup da akılla+
rımızın kabul edeceği nasihatlarla gençliğimizi irşad ve
bizi idâre edeydiler, bu felâketler birçok gençlerin baş+
larına gelmezdi. Senin ve benim tanıdığımız şu anda
isimleri hatırıma ıgelen yirmi, otuz Türk var ki refika-
lan ecnebidir. Bunların içinde hangisini mes’ud ve mut+
main gördük? Hangisi gençliğinde irtikâb ettiği hatâ+
nın cezasını çektiğini itiraf etmedi? Zevcesi bir Fransız
kadını olan reji memuru merhum Kerim Bey'in oğlu
Paris'te apaş oldu. Kızı bir Rum ile Patrastâ yaşıyor.
Fakat bir muhitin ekseri efradı münevver bir kit+
leden teşekkül ederse, o zaman böyle gayr-ı tabiî evlen+
me olmaz, muhtelif zihniyetler olmaz, muhtelif terbi+
yeler olmaz. Her genç mefkûresini muhitinde bulur ve
muhitinde saadetinin sebeplerine nâil ölür.
Onun için fikrî terakkilerin ferdî değil, İçtimaî bir
mesele olduğuna îmân ettim. Bedbahttır, o nesil evlâdı
ki, bizim gibi intikal devresinde yaşar ve mahv-ü peri+
şan olur.
Kardeşin : Ruhi
18 Nisan 1340 (1924)
OT(U L;
Tekkenin şadırvanında iki kumru, hem dem çeki+
yor, hem yıkanıp silkiniyor. Bir küme serçe muslukla+
rın önüne biriken sulardan bir dakika içinde içip, hava+
lanarak sed üstündeki serviye konuyor. Semâ'hânenin
tahta parmaklık kapısından beyazlı siyahlı bir kedi çı+
kıyor, karşıki mezar taşlarının arasında kayboluyor,
şimdi yandaki harap mutbaktan aşçı dede çıktı. Sağa
saptı, sedli bahçenin köşesine doğru yürüdü. 3)') 1).
iki tarlanın hizasına gitti, yerden bir iki tutam mayda+
noz topladı. Sağ taraftaki hücrelerin birinin penceresi+
ne doğru baktı. Camın arkasında sivri bir sikkenin al+
tında genç, zarif bir baş, aşçı, dedeye gülümseyen 1).
çift siyah göz göründü. Aşçı dede havuzun kenarından
bir dal şebboy kopardı, kokladı, kulağının arkasına sok+
tu... Yürüdü ve kayboldu... Tekkenin avlusu yine ./(
kid bir sükûna daldı. Hücre-nişîn genç dede hâlâ pen+
cerenin kenarında sedire bağdaş kurmuş elindeki Galip
divanım süzüyordu. Bakışları:
5+$.)0 @6,6, F)1) -$&.),$ I//, B'0,5
5$3 $,) $&0$3 7)@, @'3, //, B'0,5
beytinin üstünde saplandı kaldı. Boynunu büktü. Bah+
çedeki güller, süsenler arasında siyah bakışları uzan+
dı. O sessizlikler içinde hareketsiz kaldı. Hücrenin kar-
şısındaki servinin üstünde bir karatavuk muttasıl şa+
kıyordu. Tayfur Dedenin söylenilmez hicrâm vardı. İçi+
ni çekti.
;6.$K)0) G+$, 3?< '-?,
dedi. Bir an içinde göğsü kabardı. Gözleri parladı. Ya+
nımdaki yastığın üstünden bir parça kâğıt aldı, yazma+
ya başladı:
;6.$K)0) G+$,3?< -08
@'.0 $$, $'$ -08
:<0 'I /% '$''$.$ 3-08
$3 1$,))0 @/')0 ) /.)0 1)'0$),8
VG,6'76K60 B,?, )-)0 626'6,8
:B?,$?K?0 B,?, )-6, 1636'6,8
VG2<'., B,?, )-6, %G36'6,8
W0?3 $') <'.0 )'0 $),8
D %?0,E B,?, )-6, <08
D,?, )-6, %$,)2'$.) <08
$.$'$.'$ 3GI6.$)0 +<08
$3 1$,)0 @/')0) FG.6I 1)'0$),8
Tayfur Dede her Mevlevi gibi âşıktı. Hem âşık-ı bil-
iâih, hem âşık-ı hablbe idi. Habıbe, Şeyhin kızı idi. O
siyah gözlü, siyah saçlı, beyaz dilberi tâ çocukluğun+
dan beri görür ve severdi. On sene evvel küçük Halbî-
fee'nin kahkahalarını bir ney sedası gibi mânevi bir cez+
be ile dinler, onunla koşar, onun için ağaçlara tırma+
nır, ona yasemenlerden çelenkler örerdi. On yıl geçti.
Şimdi Hablbe Hanım görünmüyor. Fakat her cuma genç
Tayfur onun aşkını, aşlk-ı ilâhî ile mezeederek semâ’hâ-
nede döner, döner ve kalben döne döne bir gird-i bâd
nağme gibi ona doğru yükselirdi. Tayfur aşk şevkiyle
çalıştı. Müridlerin en münevveri, en muhteremi oldu.
Musikîde istidadı, şiirde behresi muhitin fevkinde idi.
Bir sene sonra Tayfur merâmına nâil olmuş, Şeyhin dâ-
mâdı ve Habîbe'nin kocası olmuştu.
Bir Mayıs akşamı saçaklarından mor salkımlar sar+
kan, tekkenin bir dâiresinde bu karı-koca, feyz-i Mes-
nevî’nin bu iki mısraı, yekdiğerine iftirak demlerinin
sergüzeştlerini anlatıyorlardı.
Tayfur Dede dergâhta neyzenbaşı ve bir iki rüşti+
ye mektebinde farisî muallimi olmuştu. Habîbe de, Tay+
fur gibi, küçükten beri şiir ve musikî ile beslenmişti.
Mevlânanm, Şems’in birçok beyitleri, Nâzımînin naat-
ları, Esrar Dede’nin, Şeyh Galib'in ekseri eş'arı ezberin+
de idi. Bu karı-koca melekâne ve lâhûıtî bir hayat geçi+
rirlerdi. Zayıf ve nahif olan ıHabîbe, sabahları erken
uyanmayı sevmezdi. Çok defalar Tayfur sabah namazına
kalkar, kanısını uyandırmadan ibâdetini edâ eder. Bah+
çeye çıkar, çiçekleriyle uğraşır. Kahvesini içer ve sonra
nayını eline alır, Habîbe’nin en sevdiği peşrev veya se+
maîlerden birkaçını ve bilhassa İrticâl Dede’nin müıste-
ar sazsemâisini çalardı. Müstear, Tayfur için bir şi'r-i
hazîne-i aşk, bir nağme-i âteşîn sevdâ idi. Tayfur ka+
mışı boynu bükük üflerken yüreğinden kopan evvelâ
hıçkırırklar, sonra yaşlar elhan şeklinde damla damla,
dalga dalga nayın gözlerinden süzülür ve kâh hazin, kâh
cikekâr titreyişlerle odanın içine yayılır. Semaî, beyaz
mermerden bir havuzun içinde bir küme beyaz kuşların
kanat çırpmmalarıyle başlar. Bir kaval hüznüyle sâde
şikâyetler, enînîer duyulur. Sanki genç bir çoban, taze
bir melikeye âşık olmuştur. îçin için inler, ağlar. Yaş+
lar sızar, enînler uçar. Bu gizli sesler ve sisler arkasın+
dan âteşin bir tül perde kalkar. Yâkutlu, firûzeli yaldız+
lı, ipekli, kılabdanlı esîrî bir saray görünür. Bu saray
belki îrandadır, belki Turandadır. Henhâlde aşk-ı âbâd
bir iklimdedir. Çoban gencinin üstüne mihrûlar, bânûlar,
cadılar, tüller, güller, ağular serperler, kahkahalar, XKY
lıklar serperler. Mâyi gözlü çoban, erkek bir kumru gibi
dinler. Mâvi gözlü meleğini, mâvi gözlü melikesini firü-
ze tahtlarda arar, firûze sedirlerde arar... Korkarak,
sendeleyerek yürür, yeisine bürünerek yürür. Lâyete-
nâhî inler ve sarayın büyük kapısından karanlıklara doğ+
ru heyûlâsıyle, sevdasıyle, sedasıyle, beraber erir, süzü+
lür ve kaybolur.
Bu nağmeler yalnız kulakla işitilmez, gözle de gö+
rülür gibi olur. Bu sırada Haibîbe'nin kapalı gözlerinin
önünde tennûreli, sikkeli melek^sîma Tayf,urlar sema
ederler. Dönerler, dönerler...
Tayfur nayıyle hal olur, gaşyolur. Coşar, coşar ve
çalar, çalardı. Habîbe bu nağmeleri bir müddet neş’e ile
gözleri kapalı dinler ve sonra yavaşça kara gözlerini
açanken, pembe dudakları arasından beyaz dişleri gü+
lerdi.
Zaman olurdu ki bu şevk-ı ruhanî ile Habîbe göz+
lerini uğuşturarak mâvi damarlı, beyaz kollarını, mâvi
damarlı küçük pembe ayaklarını yorganından dışarı çı+
karır ve çok defa Tayfur Dede bahçeden toplayıp bir
köşeye yığdığı al, beyaz, sarı gülleri, yaseminleri, ley+
lâkları, menekşeleri karıcığının çıplak kolları, gerdanı,
göğsü, ayakları üstüne serper ve o zaman Habîibe kolla+
rım, belini daha ziyade uzatarak kocasının boynuna sa+
rılır ve onun yumuşak, siyah ipek sakalını okşar ve ok-
şardı. Tayfur bu zarafet ve şetaret levhasını bir dakika
ihlâl ederek, onun kollarından kurtulur ve karısının süt+
lü kahvesini, tereyağlı ekmeğini götürür ve Haibîbe sa-
baih gıdasını ikmal ederken, o da sâde zarif libasını gi+
yinir ve sevgilisinin bir kere daha alnından öptükten
sonra kitaplarını alarak odadan kemâl-i tevazu'la çıkar+
dı.
Bâzen olurdu ki kocasının hangi nakş veyâ semâi ve
peşrevlerle Hâlbîbe'yi ertesi sabah uyandıracağı bir gece
evvelden peylenirdi. îrtical Dede'nin müstear saz-semâi-
sinden başka, Halblbe'nin en sevdiği Dede Efendinin rast-
kâr-ı nevini ile raihat-ül-ervâhı ve kemânî Rıza Efendi’-
nin tâhirbûselik peşrevleri idi.
Tayfur Dede karısına dâimâ "Hanım Sultan” diye
hitap ederdi. Bu karı-koca mefkûrevî bir hayat yaşıyor+
lardı. Tayfur tarîk-ı Mevlevi sâliklerinin ekserisi gibi
ruhunu, vicdanını tasfiyeye muvaffak olmuş güler yüzlü,
nazik, halûk, zarif ve iruce bir zat idi.
Tayfur ile Haibîbe maişetleri müreffeh, herkesin
hürmetine ma&har bir çift mes’ud mahlûk idiler. Fakat
Ibu saadetten, bu refahtan ne için hakkiyle istifade ede+
miyordu? Niye Haibîbe her gün bir parça daha zayıflı+
yor? Ve neden mütemadiyen sessizce öksürüyordu? Te+
davilerin, hava tebdillerinin hiç bir faydası görülmüyor+
du. Tayfur kari'sıpm mütemadiyen eridiğine gizli gizli
ağladıkça gözleri yanıyordu. İki yıl, bîçâre kadın ecelle
uğraştıktan sonra mağlûp oldu. Bir sonbaharın yağmur+
lu bir günü Tayfur Dede’nin Habîbe’si veremden irtihâl
etmişti. Can çekişirken o lâtif ruh, bir ney nefihaısı ile
uçmak istemişti. Kocasına müstear saz-semâisini çaldır+
mış ve iısm-i Celâli tertîl ede ede ulûhiyete yükselmişti.
Cenâzesinde bötün Mevlevi şeyhleri, dervişleri, bu
şiir ve musikî meleğini kabristana doğru götürürlerken
aralarında Tayfur Dede sâkin ve cansız bir mezar taşı
gibi sürükleniyordu.
Bir Haziran sabahı da, Karacaahmed mezarlığı ma+
vi göğü yaracak mertebe uzun yeşil servileriyle derin
bir yeşil deniz, ührevî bir yeşil iklimdi. Bu denizin orta+
sında köpüren mermer mezarlar, bağırlarında gömülü
muztarip beşeriyetin acıklı tercüme-i ahvâlini ebediyetin
sonsuz boşluğuna karşı haykırmak ister gibi gazaplı,
me'yus duruyorlardı.
Karacaahmed tünbesinin arka tarafına rastlayan bir
mezarın kenarına bir Mevlevi dervişi oturmuş, elleriyle
taşın üstündeki yazıları okşuyordu ve sonra zayıf titrek
bir sesle s-ûre-i meleği tilâvet etti. Bitirdi. Elleriyle yü+
zünü sıvadı. Mezar taşını öptü. Cübbesinin yeninden bir
nay çıkardı. Üflemeye başladı: îrtical Dede’nin müstear
saz-semâisi, mezarlığın içine bir öd ağacı râyihası giıbi
sine sine yayıldı. Nay sesi titriyor, neyzenin elleri titri+
yor, servilerin yaprakları titriyor, servilerin arasında
uğuldayan rüzgâr titriyor, bu dakikada kabristanda can+
lı ve cansız her şey titriyordu. Dede semâiyi çalıyor,
tekmil ediyor. Sonra yine tekrar ediyor, nağme nağme
enînler uçuyor, süzülüyor. Damla damla yaşlar sızıyor,
süzülüyor...
Tayfur, Habîbe'nin ölümünden sonra iflah olmamış,
zâten ağrıyan gözlerinin ikisine birden perde inmişti.
Artık derslerine devam edemiyordu. Tekkenin dâiresin+
den ayrılmış, eski hücresine çekilmiş, yalınz nayzenba-
şı'lığıyle iktifa ediyordu. Kırk senelik hülyâları mahvol+
muş, yuvası dağılmış, sevgilisi, yâr-ı cânı kaybolmuş,
dersleri, kitapları elden gitmiş, gözlerinin nûru uçmuş,
yalnız yalnız öteden iberi meşıgul olduğu tasavvuf felse+
fesinden bakiye olarak gözlerinde, nûr-u siyah dediği
yârin hayâli ile bir de saadet günlerinin yâdiıgârı, nûr-u
siyahın meş’ali bir nay, bir nay-ı elem kalmıştı.
Hayatının velveleli gündüzü sönmüş, sessiz ve dur+
gun gecesinde gözünde ağlayan bir nûr-u siyah, elinde
inleyen m,aıhvollmuş bir nay ile kimsesiz ölümünü bekle+
yen Tayfur Dede, huy ve tabiat hâline gelmiş dinî ve
hissî terbiyelerle bu karanlıklardan, bu hiçliklerden, bu
boşluklardan da mânevî bir yeis zevki alıyordu.
İki seneden beri karısı vefat eden Tayfur, her cuma
sabahı, bembeyaz sakalı, dâimâ kaybettiği eşini, nûr-u
siyahını gökyüzünden arayan sönük gözleriyle değneği+
ni kakarak sendeleye, düşe, kalka Habîbe’nin mezarını
bulur ve elleriyle kitabesini yoklayarak okur, eziber bir
sûre-i melek veyâ "Yâsin-i Şerif” i tilâvet ettikten son+
ra nayma sarılır. Habîbe'nin, her sabah uykudan uya+
nırken çaldığı besteleri ve bilhassa müstear saz-semâisi-
ni derin bir âlh ile çalar ve onun uykudan uyanmasını,
beyaz ince, ufak elleriyle gözlerini uğduktan sonra kol+
larını boynuna 'sarmasını beklerdi.
Bugün de Tayfur, yarım saattan beri çalıyordu, ka+
rısının hayâli şimdi beyaz kefeniyle, beyaz mermerin
altından bir beyaz buluit şeffaflığıyle süzülerek yükse+
lecek, onUn ibeyaz sakalını oıkşayacak sanıyordu. Meza+
rın göbeğinde açılan bir sarı gülün üstünde iki sarı ke+
I
lebek nayın sadasıyle semâ' ediyorlardı. Dede, rûhânî
nağmenin tesiriyle mevkiini bir âlem-i lâihûtî farzeyle-
miş ve kendisinden geçmişti. Artık nayı bırakmış, me-
zartaşma dayanmış “fenâfilaşk" m nûr-u siyahına müs-
tağrak olarak bir başka âlemin, tâbire sığmayan bir
saray nûr-u sükûnunda yâr-ı cânıyle hem-âğuş-u safa ol+
muştu.
9 Nisan 1340 (1924)
\
I
ASİL ECNEBÎ
Mukbil, Nef’î Bey'in apartımam kapısı önünde dur+
du. Fesini çıkardı. Karışan püskülünü sıvadı. Serpuşu+
nun etrafına konan tozları bir iıki fiske ile uçurttu. Du+
daklarını, gözlerinin ucunu mendiliyle sildi. Tereddütle
zili çalarken içeride bir şetaret âvâzesi köpürdü. Muk+
bil, dar dehlizde Nef'î Bey'in zevcesi Nûşuhand Hanımın
hâlâ devam eden tatlı gülüşlerine karıştı.
— Safa geldin, Mukbil Bey!
— Kahkahalarınız uzaktan koklanıyor.
— Duyuluyor, diyecektiniz.
— Sizin gülüşünüzün de çiçekler gibi barlı bir ko+
kusu var. Misafirleriniz çok mu?
— Girin, girin! Bugün bizim ev taşıyor.
— Ecnebiler de mi var
— Bugün, dost, düşman, Tünk, Arap, Fransız, îngi-
liz, İtalyan yetmiş iki buçuk millet burada. Buyurun!
Seyri bedava.
Nûşuhand, Mukbil'i salon kapısından itti. Şimdi onu
takdim ediyordu: Mukbil Bey!
— Çiçek Hanım, Âhû Hanım, yüzbaşı Pol, Mâşuk
Bey, mülâzım Pierini, mülâzım Pik Beyker, diğerleri
182
âşinâlarınız... Mukbil Bey, hâne sahibinin kulağına eğil+
di. Usulca :
— Pik Poker mi dedin? Bir kahkaha daha fırladı.
— Geliniz çayınızı içiniz de zihniniz toplansın..
Mihman ile mihmandar salonun yanındaıki küçük
odaya girdiler. Çay masasının kenarına yanaştılar. Ora+
da Rukiye Hanım, birinin gözü kömür gibi sürmeli, di+
ğerinin boynundaki sıraca eserleri görünmesin diye boy+
nuna atkı saran kızı ile şekerleme yiyorlar. Köşede, Ana+
dolu Demiryolları memurlarından şişman Habib Bey,
zayıf bir İtalyan kadınına tavukgöğsünün naisıl yapıldı+
ğını kemâl-i talâkatle anlatıyordu.
Nûşuihand Hanım kalbindeki ukdeyi hâl için Muk-
bil’e iki yudum arasında izahat veriyordu :
— Bu İngiliz zabitini Madam Pandala’mn müsame-
resinde tanıdım. Çoık asîl, çok fâzıl bir zat. Türklerin
gayet hayır-hâhı, İngiltere'nin en eski âilelerinden biri+
ne mensup...
Tam bu sırada İngiliz mülâzım Pik Beyker, yanında
Nûşuhand Hanımın zevci, mütekait miralay Nef’î Bey
ile davetlilerinden muallim Zarif Bey girdiler. Zarif Bey
anlatıyordu :
— Lord Byron, Missolonghi’de barbar, canavar Yu+
nanlılar uğruna hayatım feda ederken cehâletinin kur+
banı oldu. Türkleri iptidaî bir sürü halk sanıyordu. Hal+
buki Çingiz, Timur, Yavuz gibi dünyanın en büyük ci+
hangirleri aslen Türk'tüler. Şarkın en mühim filozofu
Avicenne dediğimiz, İ'bn-i Sîna aslen Türktü.
Kurun-u vustâmn en büyük heyetşinaslarmdan Uluğ
Bey, Türk şehzâdesiydi. Elbette Uluğ Bey’in zayiçesini
British Museum’da görmüşünüzdür.
İhtiyar Ru'kiye Hanım kızlarının yanından ayrıldı.
—■ Mösyö, dedi. Lord Byron Fuzûlî’mizi okumuş
olsaydı Homer’in ismini ömürlerinde bir kere işitmiş
Yunan palikaryalarının keyfi için canını feda etmekten
utanırdı.
Mösyö Pik Beyker esnedi ve esnerken bir koşuatı
ile orkinoz balığı başı arasında bir sîmâya mâlik olan
yüzü biraz daha uzadı. Bu mülâzım bir İngiliz'e yakış+
mayacak derecede yanlışsız Fransızca-görüşüyordu. Dü+
şündü ve mırıldandı:
— Evet! Fuzûlî, Homer, Homer, Fuzûlî ve Misso-
longhi!... Ben Rumları hiç sevmem, Ermenileri de hiç
sevmem, çünkü Boğaziçi çok güzeldir.
Semaverin yanma gitti. Bir esıki Saksonya fincanını
elbezi ile sildi, çay ile doldurdu, bir tabak pastayı da
diğer eline aldı. Rukiye Hanım’m kızlarından birine ver+
di ve masanın üstüne dökülen bir iki damla suyu i’tinâ
ile siîdi. Tabaklarda dağılan pastaları bir çatal ile sıra+
ladı. Lâübâli bir tavır ile herkese hizmet etmek istiyor+
du. Bu sırada Nûşuhand Hanım, Mukbil Beye :
— Ne zarif, ne terbiyeli İngiliz değil mi? İşgal or+
dusu kumandanı İngiliz zâbitlerinin Türklerle temasla+
rını menettiği hâlde, milletimize muhabbetinden yine
cemiyetlerimize dâhil olmaya canatıyor. Dedi.
Diğer odada kadın, erkek herkes Mösyö Pik Bey-
tker’den, bu asîl centilmenden bahsediyordu. Hâne sa+
hibi bu gece misafirlerinden pek müfîtehirdi.
Vakta ki Pik Beyker, cesur ve levend bir tavırla
salona döndü, kahkahalar dindi. Fısıltılar sindi. Dudak+
lar kapandı, gözler açıldı. Hazır bulunanlar Pik Bey-
ker'in ağzına bakıyordu. Pik Beyker duvarda asılı bir
levhanın önünde hayran durdu. Siyah kadife üstüne sarı
kabartma sırma ile :
"3)' ,$ </% B'?. 1? 7)@,% ,E$ F0-$3$.4
5VJ)' B%?. 3) </% ZB'0 %$. $'$0 -$3$.4
beyti ve kenarlarına yine kabartma renkli sırma ile Türk
üslûbu çiçeklerle bir kitâbe işlenmişti ki uzaktan bakı+
lınca üstad bir nakkaşın fırçasından mı veyahut zarif
bir elin iğnesinden mi çıkmış olduğu belli değildi. Bilâ-
pervâ levhayı yerinden çı'kardı. Beytin mânâsını sordu.
Çerçevesine hayret etti. Levhanın fiyatım sordu.
Nûşuıhand Hanım derhâl :
— O kadar beğendinizse size yâdigârımız olsun.
Dedi. Mösyö Piık Beyker vakur ve azametliydi. Fakat
yine teşekkür etti.
— Londra’da tanzim edeceğim Türk salonunun en
kıymettar eşyası olacak, yarın tercümanımı gönderir
aldırırım. Dedi.
Köşede oturan Fransız zabiti yüzıbaşı Bol de Gor-
din, yanındaki Mâşuk Beye zarif bir nükte fırlattı. İtal+
yan mülâzımı, Mascagni’den bir nakarat mırıldandı.
Nûşuhand Hanım kocasına nisbaten daha genç ve
çok zengindi. Nef’î Bey, gençliğinde İstanbul’un yakı+
E
şıklı ve Beyoğlu yayakaldırımları tezyinatından ve To-
katlıyan gazinosu camekânı matâ’larmdandı. Kırkından
sonra Nûşuhand’ı dul bularak onunla teşrîk-i hayat edin+
ce askerlikten istifâ etmişti.
Otuz yaşında daha tâze görünen Nûşuhand, gösteri+
şi ve eğlenceyi ıseven, kahkahası, kuwe-i fikriyesinden
taşkın bir malhlüka-i ihtişam idi. Eslki valilerden biri
olan babasından ve ilk kocasından kalan serveti, heves+
leri uğruna itlâlf edenken Nef'î, karısının çılgınlıklarını
hoş görürdü. Esâsen Nef’î Bey’le karısı fıtraten, yeni tâ+
biriyle birer bozguncu, birer bedbindiler. İkisi de şapka
âşıkı, ecnebî meftûnu idiler. Bizde bir tabib, bir mimar,
bir ressam, bir şâir, bir musikîşinaş yetişeceğine kail
değildiler. Evde aşçıları Ermeni ve hizmetçileri Rum-
du. Ermeni tupiğini, kadmbuduna; trigonayı, baklava+
ya tercih ederlerdi. Bunların nazarlarında, şapka giydik+
ten sonra bir Tatavlalı Rum ile bir Hollandalınm; bir
Kum kap ılı Ermeni ile bir İngilizin, bir Balatlı Musevî
ile Haydelberg Darülfünun müderrisinin arasında fark
yoktu. Paul Verlain’in birçok şiilrerini ezber bilen
Willy’nin, Colette’in bütün romanlarını okuyan Nûşu+
hand Hanım, Abdüllhak Hâımid namında bir şâir-i âza+
mimizin mevcudiyetinden haberdar değildi. Her gün oiku-
dukları Fransızca İstanbul gazetesi idi. Çocukları olma+
dığı hâlde İslâm, Hıristiyan komşuların çocuklarım ef-
renci yıl başında dâvetle "Nehl-i Meryem” kurarak oyun+
caklar dağıtırlardı. Musikîmizden ürkerler, yemekleri+
mizden tiksinirler, lisanımızı beğenmezler; İstanbul'dan,
tesaıdüfen temasta bulundukları esnaf ve tüccarımızdan
mutlaka şikâyet ederlerdi. Onîar için —kendileri de dâ+
hil olmak üzere— her Tünk terbiyesiz, her Türk becerik+
siz, her Türk liyakatsizdi. Avrupa ve Amerika âdetleri+
nin perestişkârı olan bu âile yalnız demokrasi aleyhin+
de idi. Evlerine necîp zevâtı davet ve bununla iftihar
ederlerdi.
Muharebe de, mütareke de nihayet bulmuş ve Lo+
zan Konferansı imza edilmek üzere bulunmşutu. Nûşu+
hand, Beyoğlu’ndaki evini satarak, İtalya, Fransa ve İn+
giltere’deki dostlarına iâde-i ziyaret hevesine düştü. Ko-
casıyle Napoli tarikiyle Roma'ya ve Floransa’dan Nice'e
geçti. Paris’te yirmi gün ikametten sonra, Manş'm fır+
tınalı bir gününde İngiltere’ye vâsıl oldular. Nûşuhand
Hanım ile Nef’î Bey Londra’da "Karlton” oteline indi+
ler. Hanım bir müddet Üsküdar'da “Amerikan Kolej” de
okuduğundan, hizmetçilerle görüşecek kadar İngilizce
bilirdi.
Nef’î Bey’in birahâne arkadaşlarından Mısırlı Kâmil
Bey'e bu otelde tesadüf etmeleri, karı kocayı bahtiyar
etti.
Bir cumartesi akşamı “Karlton” otelinin "Palmhol”
denilen alt kat salonu yerli, ecnebi, birçok sarı, esmer
halk ile dolmuştu. Mısırlı Kâmil B ey:
— Veyter, üç çay! dedi.
Gelen garson masanın üstündeki keten örtüyü ve çi+
çekleri düzeltiyor, fincanlara şeker koyuyordu. Nûşu+
hand Hanım, uzun saplı gözlüğüyle etraftaki Mis, Misis
ve Misterleri süzüyordu. Gözü garsona ilişti. Bilâ ihtiyar
boyalı dudaklarından:
— A a â!...
Feryadı fırladı. Garson çaydanı bıraktı. Kemâl-i hür+
metle :
— Hizmetgüzarmız.
Dedi ve oradan savuştu.
Çay getiren garson, sâbık mülûzım, sâbık ecnebi
Pik Beyker’di. Nef’î Bey maroken koltuğa bîtap yaslan+
dı. Gözlerinden düşen gözlüğünü yeleğinin düğmeleri üs+
tünde telâşla ararken masanın kenarındaki ince bardak
bir tîz şangırtı ile yere düşerek bütün nazarları celbetti.
Artık Nûşuhand Hanım, geçen kışın asîl ve kibar
İngiliz zâbitinin davetli bulunduğu çay saatlerini gözü
önüne getirirken karşısındaki semaver hiddetinden ateş
püskürüyor. Fincanlar, çatallar perende, kekler, puding+
ler taklak atıyorlar, sandüviçler dillerini çıkarıyorlar. Bu
garplılaşmak isteyen gafil ve safderun kadıncağızla eğle+
niyorlardı. Nef'î Bey'e Nûşuhand Hanım donmuş kalmış+
lar, hicap ve nedametten birbirlerinin yüzlerine bakamı-
yorlardı. İkisi de bitmişler... Sükûtu ihlâl eden Mısırlı
Kâmil Bey oldu.
— Bu garson benim oda hizmetkârımdır. Bende an+
tika merakı olduğunu anlamasıyle bana öyle güzel bir
kelepir kazandırdı ki... Tasavvur edin yirmi İngiliz lira+
sına bir nefîs levha sattı. Yesarî hattıyle. Bugün soka+
ğa atılsa yüz İngiliz kıymeti var..
Bu kelepirin târifinden Nûşuhand’ın asîl ecnebiye
hediye ettiği levha olduğu anlaşılınca, karı koca bir an+
da yalnız bir :
— Yâ!!...
Diyebildiler. Ve ertesi gün, hattâ Mısırlı Kâmil Beye
de vedâ’ etmeden Karlton otelini ve Londra'yı terk etti+
ler. Nûşuhand Hanım, artık İtalya ve Fransa’daki dost+
larına da tesadüf etmediğine memnun oldu. Onları da
bakkal çırağı veyâ meyhâne miçosu görmekten kork+
muştu.
24 Şubat 1924
#L E DQU ;;# DQ>
Akşam yemeğinden sonra Selim Bey, yorgun ve dü+
şünceli bir tavır ile yavaş yavaş odasına girdi, masanın
üstündeki kutudan bir sigara aldı. Yâsemen ağızlığa
taıkıtı. Koltuğa oturdu. İki dakika sonra hizmetçi kahve+
sini getirdi. Sıhhatte bir adam iştihâsiyle bir parça hö-
pürdeterek içmeye başladı. Hizmetçi diğer fincanı köşe+
deki masanın üstüne korken sordu :
— Hanım nerede?
— Küçük Beyin yanında efendim.
Selim Bey tekrar kahvesini çekti. Sigarasını duman-
mdırdl.
Her akşam, oğlu İhsan’m yemekten sonra babası+
nın yanına gelerek annesiyle birlikte yarıım saat kadar
oturmak mu’tâdı iken bu gece doğru odasına çıkması
Selim Bey'in, bu mütekait diplomatın canını sıkmıştı.
Ne oldu? İhsanın annesi ile arasında ne geçti? Sigara
tekrar çekildi. Kahveden derin bir yudum daha içildi.
İskemlenin üsıtünde dürülmüş gazetelerden birini
aldı. Koltuğun üstünde biraz daha gerildi. Gazeteyi süz+
meye başladı, okudu. Yarım saatten fazla bir zaman
okudu. Saatine baktı. Kalktı. Kanepenin altından sec-
eadesini aldı, yaydı. Yatsı namazını kıldı. Ka’de-i ahîre-
de selâm verirken yanında karısını gördü. Zehra Hanım
meftur ve mağmum, soğumuş kahvesini içiyordu...
— Nerede idin? Ne oldun Hanım?
— Biraz işim vardı.
— İhsan nerede?
— Odasında.
— Neden odasında, yanımıza gelmedi?
— Bilmem.
— Ana, oğul sizde bu akşam bir tuhaflık var. İh+
sanın yemekte de suratı asıktı.
Zehra Hanım derin bir göğüs geçirdi. Beyazlanan
saçlarını sağ kulağının arkasına soktu. Düzeltti. Gözle+
ri doldu. Mendilini avucunun içinde mıncıklamaya baş+
ladı.
— Hanım ne oluyorsun?
— Bey! Bey! Artık dayanamayacağım. Sen bunca
yıl gurbet diyarlarda gezdin. Ben bu çocuğu, sinemde
büyüttüm. Onun uğrunda gençliğimi bilmedim. Hayatı+
mı ona vakfettim. Şimdi mektepten çıktı. Tam mürve-
■tini göreceğimiz zaman...
Zehra Hanım yüreğinden kopan bir isyan ateşiyle
hıçkıra hıçkıra ağlıyor ve yanan göğsünün düğmelerini
çözerken :
— Bir aydan beri İhsan bana yapmadığını bırakmı+
yor, dedi.
— Ne demek?
—Tayyare zabiti olmayı tutturmuş. Tayyare mekte+
bine müracaat etmiş. Muayene olmuş. Kararım sana söy-
lemekliğim için beni her gün tazyik ediyor. O kendisini
tehlikeler, kazalar içine atarsa ben... biz mahvoluruz.
Değil mi Bey? Allah rızası için evlâdımızı kurtar. Nasi+
hat et! Ne yaparsan yap kurtar!
Zehra Hanım şimdi kocasının iki ellerine sarılmış...
Onları titreyen dudaklarıyle öpüyıor ve gözlerinin yaş-
larıyle ıslatıyordu.
— Peki! Düşünelim. Yarın akşam mesele hâl olunur.
Selim Bey düşünüyordu. Zehra Hanım muttasıl söy+
lüyor, ağlıyordu. İhtiyar diplomat bir sigara daha yak+
tı :
— Hanım, dedi, yinmibir yaşındaki bir genç, irâde+
sini bu kadarcık olsun keyfinin istediği gibi kullanmak+
ta hürdür.
— Rendsini idâre edebilen bir genç için dediğin bel+
ki doğrudur.
Selim Bey erkeklik vakarının, babalık gururunun
en bâriz nöktası incinmiş gibi yerinde doğruldu :
— Ne demek, İhsan akılsız mıdır? Alık bir genç
yüksek mektepten yırtıcı çıkabilir mi? Benim evlâdım
budala olamaz.
Zehra Hanım kocasının, bilmeyerek kalbini kırdı+
ğını anlayarak:
— Hayır, dedi, tecrübesiz, beceriksiz, demek iste+
dim.
— Bakahm o bizim tecrübemizi, aklımızı beğeniyor
mu? Gençlik amansızdır Hanım, ve hem amansız olma+
lıdır.
Selim Bey yatmaya çıkarken karısı da gözlerini si+
lerek onu tâkilbediyordu.
Ertesi akşam, İhsan eve biraz geç geldi. Sofrada
Zehra Hanım yine mahzun, fakat Selim Bey pürneş’e
idi. Söyledi, güldü. Etraıfını da güldürdü.
Âile efradı birlikte salona çıktılar. Selim Bey mu-
kaddemeye lüzum görmeden dedi k i :
— Tayyare mektebi müdürünü Berlin’de tahsilde
iken tanımıştım. Yarın beraber mektebe gidelim. Müdür
ile görüşeyim, mâdem ki arzun tayyareci olmaktır, mâ-
dem ki kendinde yükselmek meyli duyuyorsun, seni va+
tana hizmetten menedecek baban değildir, oğlum!...
İhsanın gözleri parlamıştı. Gayr-i şuûrî babasının
ellerini öpmeye başladı.
Zehra Hanım heyecanla atıld ı:
— Aman!... Bey ne söylüyorsun?... Bir erkek evlâ+
dımız vardır.
— Bir erkek evlâdımız olduğu için ben de onun her
mâkul arzusunu yerine getirmek isterim. Şimdi sen söy+
le bakayım İhsan! Ne için tayyareciliğe intisap edecek+
sin?
— Babacığım! Sayenizde bu sene Mühendis Mekte-
bi'nden diplomamı aldım. Ninem de şâhiddir ki küçük+
ten beri, boş vakitlerimde, mukavvadan, ince tahtalardan
birçok tayyare modelleri yapardım. Harb-i Umûmî esna+
sındaki en meşhur Alman, Fransız, İngiliz tayyarecileri+
nin terceme-i hallerini, sergüzeştlerini ezberlemiş gibi+
yim. Mektepte bütün i’tinâmı tayyare makinelerine has+
rettim. Gördüm ki bende, tayyareciliğe bir istidad var.
Babacığım bu türlü buluşlar hep Avrupa’da ve Ameri+
ka’da Hıristiyan âleminde husule geliyor. Belki diyorum,
bir gün de, ben tayyarecilik âleminde...
— Bir gün de sen tayyarecilik âleminde bir keşfin
saihibi olursun. Bu sayede milletine şeref ve nefsine ser+
vet kazandırmış ve âile ismini ihyâ etmiş olursun değil
mi?
— Bu kadar büyük söylemeye cesaret edemedim,
babacığım.
— Cesaret et oğlum! Bu bir mefkuredir. Cihanda
muvaffakiyet, mefkure saihibi bahtiyarlarındır. Yalnız
bir fikrine i’tiraz edeceğim. O da bütün buluşların Hı+
ristiyan âlemine münhasır olduğunu söylerken, eğer ya+
nılmıyorsam, bu muvaffakiyeti, bir ırk meselesine atfet+
mek istedin. Bu kanaatini tashih etmek isterim. Bunda
ırkın, cinsin, milliyetin hiç te’siri yoktur. Mesele fenne
âiddir. Fen hangi memlekette terakki etmişse o memle+
kete mensup insanlar arasında kâşifler türemiştir. Her
buluş bir dehâ eseri olmaktan ziyâde, fen ve tecrüıbe
mahsulüdür. Her mûcid bir dâhî değildir. Belki tecrü+
beli bir mütefennindir. Bundan on beş sene evvel Al+
manya'da sanayi muhitinde bulunmuş, mühim bir fabri+
ka sahibinin ziyafetine iştirak etmiştim. Ziyafet sırasın+
da bana on beş kadar muhteri’ takdim ettiler. İhtira’la-
rını sordum, öğrendim. Cümlesi mühim muvaffakiyetler+
di. Hayretimi gören direktör bana dedi k i:
— Bugün tanıdığınız mûcidlerin hemen hepsi maki+
ne mühendisidirler. Buluşlarının cümlesini kendilerine
isnad etmefk doğru olamaz. Bu icadlann pek çoğu fabri+
kada çalışan zeki amelenin keşif eseridir. Bunlar buluş+
larını maiyetinde çalıştıkları mühendise söylerler. Bu
mühendis de bu taslağı kabil-i istifade bir hâle getirir.
Senelerce bir makinenin başında çalışan bir mühendis,
hattâ, bir işçi bu makineye bir iki demir dirsek veyâ bir
üstüvane ilâve etmekle başka bir makine daha çıkarabi+
lir. Meslekten olmayan ilk muhterilerin mesaisi heder
ıolur.
"Uçmak" keyfiyeti, asırlarca evvel efkârın, medeni+
yetin beşiği olan Şarkta çıkmıştır. Onun için “Cennet” in
ismi Türkçede "Uçmağ" dır. "Mi’rac-ı Hazret-i Muham-
med" de ve "Uruc-u îsâ” 'da tamamıyle uçmak fiili var+
dır.
5@+( L6'$0, @&% )% )4
5L$.$++)@& 62.$ %$,). +@+(L6'$0,4
5D' '+,+, $''$. Z$.E <)0%) $.),%$5
Kısas-ı Enbiyâ'daki "Nemrud" un ulûhiyet dâvâsı-
na kalkışmasında da uçurmak keyfiyeti vardır. Nemrud
tasavvur ettiği bir nevî uçurtmanın üstüne diktiği dire+
ğin ucuna et parçaları ve aşağı tarafına da birkaç iri
ve aç kartallar bağlamış. Kartallar açlıkla eti yakala+
mak için havalandıkça et parçaları dahi yükseklere kal+
kıyordu. Bu sâyede yükselen uçurtmanın üstündeki adam
da hâşâ "Allah” zu'miyle güneşe ok atmak safderunlu-
ğunda bulunmuştu.
Şimdi ben sana bundan bin sene evvel bir Türkün,
hem ma'ruf ve meşhur bir Türkün icad eylediği tayya+
re, yâni kanadlar uğrunda terk-i hayat ettiğini söyler+
sem...
Bu Türk meşhur ârabî Kamus sâhibi Cevherî’dir.
Cevheri Türkistanlıdır. İsmi, Ebû Nasr İsmail Hammad
Fârâfbî’dir. Türkistan'da bugün Utrar (Itrar) denilen
Fârâlb kasabasında doğmuştur. Bu Türke Araplar "îmâm-
ül-laga" derler.
Cevheri tahsilini ikmal ettikten sonra seyyahate çı+
karak Arabistan’ın her cihetini, Suriyeyi ve Mâıvera-ün-
nehir civarını ve İranı gezmiş ve o zamanki en mühim
Arap kabileleri halkı ile temasta bulunarak topladığı
notlar ve lûgatlar ile Kitab-üs-sihah namındaki büyüik
lûgatnâmeyi te’lif eylemiştir.
Bugün Türkiye'de ve Arap beldelerinde itibarım kay+
betmeyen bu lûgaıtnâroe evvelâ Pîr Mefomed sâniyen Va-
nî Efendi tarafından Vankulu lügati nâmıyle Türkçeye
tercüme edilmiştir. Cevherî, arabî sarf ve nahvine ve ede+
biyatına dâir bir hayli eserler daha te’lif eylemekle bera+
ber hüsn-ü-hatta mâlik olduğundan bilâhare tavattun ey+
lediği Nişâpur şehrinde pek çok Kur’an-ı Kerîm ve şâir
kıymetli kitaplar istinsah etmiştir.
Cevherî, bütün hayatım zihnî meşgalelerle geçiren
bu mümkünat âleminde her hâdiseye vukuf peyda etme+
yi hayatın yegâne zevki addeden müstesna zekâlardan
olduğundan evvelâ kuşların uçuşlarını tahkike ve sonra
'taklide başlayarak "393 Hicrî ve 1002 Mîlâdî” târihinde
iki büyük Ikanad i'mâl edip Nişâıpur’daki caminin damı
üstüne çıkar ve kanadlan beline bağlayarak orada top+
lanan ahaliye hitâlben :
"Ey oemaat-ı MüsHmîn! Şimdiye kadar yeryüzünde
■nâmımı ibka edecek hayli eser bıraktım. Bugün de in+
san zekâsının nelere muktedir olduğunu göstermek için,
i
gökyüzünde benden evvel, hiç kimsenin cesaret edeme+
diği bir teşebbüste bulunacağım.” diyerek kendisini
damdan fırlatır. Bir müddet kanadlarını hüsn-ü suretle
isti'mâl ile uçtuktan sonra, ansızın çıkan rüzıgârın hü+
cumlarına karşı kanadlarını idâre edemeyerek düşer ve
parçalanır. Gariptir ki, Cevheri’nin meşâihirden olması
i'tibâriyle herkesin hafızasına nakşedilmiş terceme-i hâ+
linde vefatına sebep olan tayyareciliği hakkında fazla
tafsilât yoktur. Millettaşımız Cevherî’ye Türk tayyarecile+
rinin pîri demek doğrudur.
Fakat îslâmlarda uçmak teşebbüsünde, Cevherî’den
evvel bulunan da vardır. Üçüncü Hicrî asrın ilk yarısın+
da Endülüste şâir EbülJkasım ül Aibbas iteni Fimas dahi
i'mâl eylediği kanadlarla uçmaya muvaffak olmuşsa da,
(havadan yere inmek için tertibat da tasavvur ettiğinden,
bir müddet uçtuktan sonra inmek için vaki olan hare+
ketlerinde muvaffak olamayarak düşmekle bu düşüş ölü+
müne değilse bile, sakat kalmasına sebep olmuştur.
Kocasının nutkunu derin bir sükûnla dinleyen Zeh+
ra Hanım'm kadınlık rikkati tekrar coştu.
— Bey! Bey! Târihte bulduğun misaller hep ölüm
«tehlikesiyle neticelendiği hâlde nasıl oluyor da bu teh+
likeli meslek için ciğerpareni teşvik ediyorsun?
İhsan, münfeil babasını müdafaa etmek istediği hâl+
de yalnız "nineciğim!” diyebildi. Selim Bey doğruldu:
— Hanım, vâlidelik şefkati sana hakikati olduğu
gibi düşündüremdyor. Sözlerimin hidâyetinde de söyle+
miştim. Bir işin başlangıcında dâimâ muvaıffakiyetsizlik
olur. Fakat bugün hava gemilerinde tehlike, deniz gemi-
ierinden hattâ karalarda dolaşan otomobillerden daha
azdır diyebilirim. Sonra memleketin müdafaa ihtiyacı
tayyaredir. Diyebilirim ki bizim tayyarelerin envamdan
!bir iki bin hava sefinelerinden müteşekkil filolarımız
olsa Şarkta bize yan bakacak düşman bulunamaz. Son+
ra fezalarda dolaşmak ne zevktir, ne ululuktur. Bütün
kâinatı ayaklarının altında küçük görmek insanın ruhu+
na ne büyüklük verir. Ayla, güneşle komşu, bulutlarla
yoldaş olmak, rüzgârın fevkine çıkmak... İnsan düşerse
de yükseklerden düşer. Bizim gibi dururken yıkılmaz.
Hem neden düşsün. Bugün tayyareler, Türkçe tâbiriy+
le "uçkun” 1ar nakil vâsıtası hizmetini görüyor. Vapur+
lar batmaz mı? Demiryollar katarları yoldan çıkmaz
mı? Bugünkü tayyarelerde tehlike bunlardan çok değil+
dir. Nihayet yükselmek, mütemadiyen yükselmek zevki...
Evlâdım tırâzm "dâima daha yüksek" olsun :
;63$' )3) 2$0), %). $ '-3
;63$3+$8?%/9 B' &.,73
;63$' 1? 2$0 ),$ 3,)H B'0>
@/,( ?%/) 0/,)H B'0>
@, $&'/%0>
İhsan babasını hiç bir zaman bu kadar ateşli, bu
kadar coşkun görmemişti. Zehra Hanım usulca bir gö+
ğüs geçirdi. Kendi kendisine "kader" dedi ve sustu.
Bu unutulmaz gecenin üstünden beş yıl geçmişti.
Bir saibah öğleye doğru Beşiktaş iskelesinde duran gü+
zel bir otomobilden bir ihtiyar kadınla, bir genç zâbit
inmiş, bilet mahalline doğru gidiyorlardı. O dakikada
iskeledeki kalabalığın arasında bir iykaz havası esmişti.
Herkes geriye çelkildi. Bir anda dudaklardan :
“İhsan Bey! Tayyare zabiti İhsan Bey! Yirmi beş
günde Çin’e, Japonya'ya gidip gelen İhsan Bey!...” Hay+
ret sadâsı iskeleyi doldurdu. Millet kendisini gazeteler+
deki resimlerinden tanımıştı. Kalabalık içinden beyaz
bıyıklı bir erkân-ı harp zâbiti ilerledi. İhsan Bey'in ya+
nındaki kadına yaklaştı:
— Hanımefendi, dedi, siz İhsan Bey’in annesi misi+
niz?
— Evet efendim.
— Allah aşkına müsaade edin. Böyle bir kahramanı
yetiştiren büyük kadının elini öpeyim.
Tevazu' ile kaçınmasına rağmen, zâbit Zehra Hanı+
mın titreyen elini kemâl-i hürmetle öptü. Bu bir mu;
kaddemeydi. Bir anda orada bulunan asker- sivil ve
'kadınlardan pek çoğu bu bahtiyar validenin etrafına
toplanmış, birer birer ellerini öpmeye tehalük gösteri+
yordu.
Bu sırada İhsan Bey kişenıin önünde bilet parasını
uzatmış, “Büyükdere için iki birinci” diyordu. Biletçi
başını delikten çıkararak : “Siz tayyare zâbiti İhsan Bey
değil misiniz?..."
— Evet.
— Rica ederim oğlum, bugün sayende Türklüğüy+
le müftehir bir fakir biletçinin gönlünden kopan nâçiz
hediyesini kalbul edin!
[ 0, ,' G'6.M
— Çok rica ederim.
[ W$3) +$<$336. $%$.)08
\
Zdhra Hanım iftiharından ayaklan yere basmıyor,
gibiydi. Vapurda herkes Kısanı parmakla gösteriyordu.
Çünkü İhsan Bey, harp esnâsında tayyarelerin en mü+
him bir kusuruna çâre bulmuş ve havada ses çıkarma+
yan bir tayyare motoru icadetmişti ve böyle bir motoru
hâmil olan bir tayyare ile Reisicumhur tarafından ya+
zılmış bulunan iki nâmeyi Çin Reisicumhuru ile Japon
Mikadosuna götürmeye mamur olmuş ve hiç bir Avru+
I'R,, henüz I0%K bu seyyahate pek kısa bir
müddet zarfında muvaffak olan İhsan Bey, Türkiye’de
bir anda pek mühiim şahsiyet oluvermişti.
Vapurda bütün bunları düşünen Zehra Hanım'm
kalbinde bir ulkde vardı. Oğluyla s.on .derece iftilhar
eden Selim Bey’in, Ihsan’m bu şan ve şerefine şâhid ol+
madan bir sene evvel vefatı bu bahtiyar kadını her da-ı
kika dilihûn ediyordu.
27 Ağustos 1926
L]Q^S
A
%/&$+
6<0,'3E
%$0() +$,$226'
VG,6' '-E3'K B'00
F/@
:)'F)')E @1$.')E ?,38
K?<
S?738
@).
, B,E $, B,%3)E B, B'.38
@3/0
0).'$.E @6360'$.8
3$,%/2
X.II %?.,8
3/0
S0'.E I.-'.8
'/0
S$%$.'$.E 7'.8
.F-
B3?0'.% -G2F6 62$.),$ $,')')K),$
+', )I8
/.( ,$J)$
XB3 F62$' $$.'$.8
<),/
,%3E 1)'%)38
&/,
3)+E 20,8
&%$+
V$.) F$'0$E %G,0$E %G,6<8
20$+
:663'63E ?'?'?38 X'0E 3?.?
20() 3&*
S?&&$+') 3..E ,)$+8
B
:/1( $<)@+
$@(6'(*'/0 3I8
:@.() @0$. N
S2' %$,)2E I %$,)2)8
:@.() ?@)+(*
S$1*.
:/3
:$'/2$%$')3
:$.(7$+$
:$.F62/.
:*-/.$
:)(,(,)1$
:?3H
:?.$
#/0$%/,
#/.)@
#$11.
#$1$.._+
#$.*%$
#$/0$+
#$2.*
#)1)''*
#6,%*
X/3
:663 D3,?8
$0$+E %$+$E +?+08
:$'/ ?K.0<'38
LK'0 &$ '/+)J8 L$-0$8
$%)$E @/+.8
X/.$)2E 2&''8
O)1$+'$E 1). %$.$7$$ 3%.8
;$.E +BI.3E 6'3$E :663 3I
:$,$3E '$3$8
N V6,$<), .'%K B,)3) 30%, @$.
1).)8 S'$E 3?'$E @). -3,+8
C
N &I &$ -0<. 3B0 ,, ,Y
%3E %B'IE F.%.BI8
N #$.@$%$,E .',8 X6.6+$,8
N #$1.$%)7)E2B.'7E 2B.198 S?%.$+
&$ 3?&&$+ /@)1)8
N <. 1663'63E I$3 2)/%$ 3)1).8
N V2$+$8 ]1+,/0$E +?+,38 `
L?&/.) 3B'?8
N :663'63E ).)')38
N SG3$ /)%E 3G3'$ )'F)')8 %)3'8
N ;.%'<+ B',E +1)*8
N 3$.*E ?&/.*E )I@*E + 1),$,E 1),)7)
ç
N ;.3E .+38 ;.+0-8
202
/./+
./+
/.(6'(/0/,
/.6'$'@/,
.6'J$'/$J$
/&_%*
$11K
$.F/@
$./%$+
$+/.
*%$
)'@?,
6_,(? U0_0)$
1&/1
7*.
'@/,
N $1%$1$E <,E FG+$.)<8
N '-'0E 3$,%),) 36-6'+0$8 )3),Y
')3 FG+$.0$8
N SB.?,?'73E K,'73 $.8
N /.6'1$%/),H), 0?)3) )'$ 0$<F?' 1?'?Y
,, 1). <?1$) B'?I *+,1?'% 3?.?'Y
0?<+?.8
N a$'$J$ J36'+$)8
N /&_% W$F01$.), $),) ,%., 3',
$8
N 13E $I)7)E %$.) +$.1)$ $%$, 3)0$8
N $33$8
N +,1?'8
N L.3E +6'1$,+8
N VG28
N *-) 3, K',8
N U0_0* 1B.-'.E D0,' 0I.+B.'?K?Y
,?, bb8 ,, )3),7) .,%, B,.
1,7 %$&'$+'$.%$, '%K 1B.-'.
3.<E FG+$.%)K) F$').'$.) +BI'0
0@? 1,7 0$H0?.'.0 )%/.$)
'+,% &$ +,1?'H% 3?.?'0?< 06$Y
$$8
N SI'.8 S0'.E 1G'60'$.8
N ^7.$+'$ -'<,E 67.$+'$ +?+?',E F6,Y
%$')3-)8 @.$+$ /)% 063/J+E $&18
N OK0$'$.E $2F)'$.E <.3'.8
'$&0 N :?F6,E 1?F6,36 F6,%$E @/'/E @$,62E
<)0%) <? ,%E <)0%)3) 20,%8
0/' N S'.E @)3/$'$.E %$+,'.8
0/' N O60_,$'$.E G.,$3'$.8 <E 1$,2$.8
<'$.E 1$,2$.'$.8
,760$,() /,)< N 3%$0)8
.F,?, N D.F8
.)< N :)'$3E ,%2$E .<,8 B3?0
)I')K)8
$% N .',8
0/H N %'.8
0/9 N S?'3'.E 3?'3 )<)+0$'$.)8
<3 N VG2(<8
a
a+*, N ]$3)E 3''E ?,3E ,'<'E 3&.<'8
a$'$3)/+ N VG3 &$ @$H$+ )'0),$ /)% <$'$.E +.BY
,B0)8
a$,/J)''/@ N ''@, &.'K )-),%$ B3 B'08
a$.K A L$.), .62F/.8
a$.K N 2F$-0$E 1.3I +$.3$+0$8
a$.)<+$ N $'$38 ) &$ ?0?<3 @?'?8
a).)<+$(@_ N ? &$ +1)+- 0$'$3 F)1) B',8
a$._%$ N 3)E I.,0<8
a$@+ &$/ N V62$' &$ -3 3B,?<08 *) G2 G8
a/@+ '$0$ 31)')&$+)8
a$&$./, N S,0E F'$, $+0$8
a$)2 N L??, +<I 308 :B''?3E -B3Y
'?3E &$.)0')')3E )'$.'$0$E -BK'08
*')0E ).J/,8
a$2/@+ &$
a2/@+
a6._<
%$1)2')3E '-3'38
L+,E +78 G<$0$'$.8
V
V'$1$ N V')I F$'0$E $,0$E 6+6,'638 XB3Y
'?3E 3'1'38 ]I+B'?,073
%$.$7$%$ 2F,
V21 &$ F2$1 N $.F,'3E 32F,'3E %.'0E 320E @)%Y
%$+E GJ3$8
V).%/1 &$ F).%I N L?'., %G,%6K6 &$ -?3?.'<+K $.E
,JB.E -$&.),+)8 $@')3$') $.8
V?'F?'$ N V6.6'+6E <0+E 1K,<I -K.<08
V?'0/, &$ N 66E 1K -300< %$')3,''.E
F'0/, F$,-'$.8 SG'$'$.E $).'$.8
V6'<$, N V6' 1@-$)8 S%, %8
V6&$2 N B. -'. 3.028
/@)0 N )20$+ $%$,E ,,8
/%)0(6'(@.$(
0$,(6<(<$.*J$, N $33$&$ $%),$ F)1) )3) 0?3%%$ $.$
@)20$+ $%$,8 D0,' W%)<@'.,
&$.)'$, 1). ))08
J.)/+ N S2<'.E 32'.E 328
/'$+ N /'E _.$+E 3$J)$+8
.0,)$ N W$'$.),8
1@/' N VG.6<6I %$.+'$<0$8
$,$ N )')3E )) @/'E )) )<8
<$+ N SB.3?8
&)+ N
&J N
$0/@$,3 N
$,F/0$ N
$.760$.7 N
$_'/ N
J2 N
. +@3360 N
)7., N
)30$+ N
)'9+ N
*, N
).0, N
)+/1 N
B+J$._<EB%J$._< N
B+I$.$+ N
?'_ N
?+_+ N
?2_ N
67.$(,)<*, N
6,$.&$. N
:B< &$ %$K$.)2 )< &$ '/3.%'.8
SB.3?E 3B.308
UF?,E %$,38
S&FE F6.6'+68
'+6+E 3.03.<3E ''31?''3E %.Y
0%K,38
%%$8 ])@),%$ +.',, <$E @Y
'8 <,, F$.-$3 B', 308
L3'08 21$.'$0$8
630$+0$ @.8
.'38 U,?+?'02 7E 3$%$.E )-
78
/3)0')38 L$1$I8
3)%$,E W/%)</@ &$/ &$2). +.J,%,
+3%). $%)'$,E 1$K$,)'$, 3)0$$ F)Y
%).)'$, 6'6 $'1)$E 3J+,8
,E 20,E &3)+E .8
O)I)2')3E 0@._0'?38 @.?0
B'08
:). &$ 1).-B3 3)0$'$.$ K2%, &$/
2 )'$ G'$0$8
S$,%),) +,E 3$,%),) 0$%@$%$,E G&6Y
,$,8
S$,%),$ +I,E 3$,%),) 1$K$,0)<8
/')')3 /J*')3E FG,6' +$0)2')K)8
X)2F)'$.8 ;2'.8 ;B''.8
'-3 FG,6''6'63E FG,6' '-3'K8
67.$%$ B+?.,8
6,$.')E 0.)J$+')A .+)+8
6$,)
6.3 062)K),), '+ ,?0.' 1)+ 0Y
30%.E $, $3) 030'.%,%.8
*% &$ )%
!%/%*
*723/.
J+).3
*K+),/0
@%
*@/
*@+)2/2
*3H/%$+0$3
*3/%
*3H/%
R0./.
0+)/'
*0+)2-
*,J)/'
,9)3/
1
N :.08
N 2.'0 0@? $.E @2.'0 $.)8
N $.3$), I0$K ?.$+'$ )< FGY
.$,8 LG2 G')$,8
N .'38
N V,)0$+ ?.$+)'$ '0E K0 &$ +Y
', $+0$8 ]@0$+)2 1). 32,- FG8
26'$ 1308
N $%, F$+).0$E B.+ -3.08
N ^+6 3I' ,'+0E %??.0E $2Y
%).0$8
N 22$+0$E FG,'6 J$.@'08
N )+.$0$E %$I.$,0$8 L-.I B,Y
0E '',08
N D+?.08 @+ -3.038
N LK'0 3'08
N D+?.+08 :). @6360%, +@+ -Y
3.0E +@+ B+?.+08
N V$-).0$E F$-).)'0$8
N *7/1$%$,)E F$.$3$,) I0A 1). G.,$Y
K$ FG.$ @.$3$+ $+0$8 '0, $0.$
1B?, $K0$8
N S.<1)'0$8 :).1).),) +?+0E ?Y
F?,'?38 +) F$-),0$E ??<08
N V67$,0$E %.'08
N K'_1 B'08 3$+0$8 ;,Y
08
R,3/% N :B?, $K0$E 3$,%),) +$')0 $+0$8
*,<)./@ N -'08 -3'3E J$.@'38
,+- N LB,?-',%.08
,+)2/. N :$3'$0$E 1$3'$,)'0$8 VG2'$0$E
FG2'$,)'0$8
+,2)0/0 N ]0 B'?,0E 3+'08
*1+)2/' N :).<$), @B. 3?'','08 K
%6<0$E 1K'<08 U0_0*'$<0)<E
061+$2$' B'0?< G2'$.), F$&$'$,0$)8
+./$ $%$, N VG+$.$,E +/), $%$,8
*.% N V$').E 32,-8
.+)@/' N '0$E FG-0$8
*/' N .%.0E ?'<+.0E ?'<+.'08
*.+)J@/0 N LB.0E ,'0E B.?I ,'0E ,'03E
GK.$,0$3 )-), B.08
+)K.3 N '0E )-),$ FG06'0$8 S$,%),%$,
F$-)IE %6, ?,?+08 :BK?'08
+)@3/0 N LK'0'3E 3?&&$+8 S?&&$+') )I$.8
R+)@0/0 N 00 F).0$E 3,08
*+)@2/ N :).)'$ $'$,0$E ' $+0$8
*<0)92/2 N ;626,6 1?.?<+?.0E 626,6 $3<)+0$8
#, 308 )+.$)I 6.I$.0$8
<+)3 N $&3'$,0$E FG.$7$K) F$'0$E G2'$0$8
2@/. N VG+$.0$E 0$%, -3.08 ;Y
',%, FG+$.)<8
R2./ N <, %$.$7$%$ 0$%@$+0$8 '+, .0
.<+.08 SB.3?+08
S
S1.)+/, N $2.'38
S)' N /2 B'0?<E 1B?, $K0)<8
S/), N $&7?+ B',E 1?'?,,E &. B',8
S+.$ N 0'E %0@, <$8
S&) N D3-?8
S$@3$</, N L0, B'?E @7'. B'?8
S$'*0?''@ N L),9% ''@, @)+1, %?, 28 _/8
S?%9 N ' S?+'8 ''@H 0$,?IE ''@ )'$
)'F)')8
S6J./, N )')3 1)'0$0$E FG.%6K6 '?+?J &$ ),,)Y
$+) ?,?+08
S6_' N '3B'E )I).+B8
L
Q/J2 N LG28
Q@)3 N 38
Q/$0?+ N '0$28
Q$,J/&* &$
Q$,J/* N Q$,J$ /)%E '$,J'$ )'F)')A K. 3)0$8
Q$+/J$+ N Q+)J')3E @B<'?38 V62$'')38 O$2/Y
3$+8 ;?0?<3'38
Q)1/ N &1E F))'$, <$8
Q)&9 N :.38
Q)&/() %$+ N 28 ?@00$%H), 1.K8
/%/ N [%$, 1<38
F.)1 N :+8
K0_0 N V0'E 3$%$.')E +'8 :?'?+'?E 3I'E
3,+' &8
209f
@1$
@1_1$
@J)'
@&)$+
@2/
@2?2
)<$+
3@_.
3+$'
90_'/+
/._2
)&/
<.3
$/'
$1,*
$7$''$
N IB'?,0 $.)E @I)@/,$E 7$2/$&)E 2),Y
%,8
N ?@11$+ B'?,0?<E $&)'0)<E $&)'$,
3%,8
N D+?.?'73E FG.6<6'$7$3 $.E +BI',+
$.)8
N '-3FG,6''6'638
N ,73E ',2E +$3E /%$8 /')E
3+32E +08
N 22$+0)<E @B<',0<8
N ;<0E <<8 V$-),0$E F$-),)<E
%).')3E F$-),0$3)-),'62?0'? B', <$8
N S@.B'0?<E 0K'?1B'0?<E 1B2F?,
?K.+'0<E $,)'0)<8 ''@, F2Y
1, ?K.0<8
N S+'$%)'$,E G'%6.6'$, $.8 ^,'6
G'6'$.), $,/,% 2', <)).'$.8
N '90/' $%)'0)<E I'0< <$'$.E 03),$%$E
$'%$ I'0<E )<'$,0)< $</8
.2 B'?,0?<E .2 B'?,,8 :). <$Y
), 3.<,%E +$H). '+,% 1?'?,,8
L$.)'0)<E 0'<8 $.)'0)<E ?Y
,?'0?<8 LG'$,)'0)<E ,'+'0<8
N :).<$%$, 1<3 B', <$'$.), @$I)E
''@+, 0/% 16+6, &.'3'.8
6, )'$ )'F)') B', <$'$.8
N V6,$<), %BK%?K? +.JE %BK?8
N $%, F$'$, <$E ,$+)7$8 /,/E
3&.0E 0$J@?08
:), B'?,0?<E I'0<E 3?.?'0?<8
:). <$$ %,,8 888%$, %B'8
S)+IE 0$70?E %$.F)8 a3@ )'0)Y
,), ++1)3+, /)% B', 1G'606,$
%/). ,2)0+H+, B,. +$H')J $%)'0)<
6,'6 @?3?3 3)+18
$7._@
#$.@ B'?,0?<E .',0<8
$%$%
;.%0E )0%%8
$J$%$+
a$+'3 06,J3'3E 1B2F?,7?'?38
$J+_,
a)+,$$ %6<06<E )@).'$,0)<8 VGY
,6' &$.0)<E +?+?3?,E &?.F?,8 Y
., B'0?<E <<0<8
$J+_.
U0)%)2E 3$%$.')8
$@1$+
20$+E ?'?'?3E 3B.3?,-'?3E 1663 FGY
.6,0$8
$2
:). <$), ',%KE -3.'%K $.A 38
,38
$@1
$1$+')E 20$+')8
$'_'
$'/'')E ?,0<E 130<E 1$20)<8
@2?,8
$H0_'
0$' $%),)'$,E 60)% B'?,,E ?0?',E
1$3'$,)'$,8 ^0)%8
/9,*%/.
/,/'E 1). <$ %$0$3 )+$$,8
$,J_.
O$J.$+ $%)'$,E )K.$,-8
$,31$ &$/
XBK? +,,0< &$/ +/.)@$ F$-0)< 3)0Y
0$,31$
$'$.), %?.?0 &$ @/''$.),$ /)% @)3/Y
$'$.8
$.@?,
$@), $%)'0)<E G%6,- '0, 1). <$$ 3.Y
< F.,+) B'.3 &$.)'$, <$8
$.3%
$2.E 31).8
$/*
X'<0'.8
$@_.
L)@).'$,0)<E )@).$ ?K.0<E 166'$,0)<E
166'6 F)1) +?+3?,8
$<7$.$
N K-'3E 3B.?8
$<@?%
N VG2'$ FG.6'06<E FG.6'$,8
$+,$+
$+),')3E K'0'3E 0?@3$0')3E K'0E
3?&&$+') B'0E %,3''38
$&7_%/+
. B', <$'$.E 0@'_3'.8
$&H)2$
GK6%8
$&3)J
?.3E %?.73 $.E )+B,8
$&9_%
9%B'?,0?<E G2 &$.)'0)<8
$'() +/')
;63$'0$ )+$K)8
$H_
^0*%) 3$)'0)<E 60)%)28
)@./1
#/0)'$.%$E 0$7)%'$.%$ G,$'),$, +Y
.J+3) %?&.% 1?'?,, &$ )00'3
$%$,$ .'0< B', B?3E F).),+)') $.8
?/%)'
6&) E%$,38
?''/
;67$E 63$38 30E .6+1$)
63$38
?,,*%
*,+-8
?/<3
L$&)<0$E 1).1).),) $&0$8
_7)%
67?% &$.$,E *7/%$%$,E $,) 1). <$
0$%, F$+).$,8 a)3). &$ 0/,/
.+,8
?@33.
@3). B'?,0?<E @3.$+$ ?K.0<E @B.
&$ @3). +?+?'0?<8
?@..$J
@.)J $%)'0)<E %$K)<+).)'0)<E 3'$0 BY
,+'0<8
?@)'$
' $+0$ F6768
?@@
,+B0) )')38
?@J7* +'/*
+' D3,?? -$&.$)8
?@*+(6'(0/.)J
,)3'BI$%)8
?@+.
@+). $%)'0)<E 3'+'0<E 38
?3'')%
:). <$) +3,E 3?<+,E 1B,?,,8
3')%-)8
?3.$,$+
_3%
?,)J
?,+2.
?%%3
?/%)J &$
06%)J
?/'@
?..@
?&&$.
?+/H
?H+/%
?H+$3)J
?H+*
?++3)
?++.)%
?&/7$@$
?&@@)%
?&@@)%*,
?2')0
N :)+)<)3')3A 3'<0E 3&?<0E 1)+)<E
0$8 UF?,'?38
N *3%$%$,E +$< 3,8
N *,J $%$,E ),J'8 SG+6'63+$ )'$.)
F)+0$$,8
N ),+)2. $%$,E FG2')$,E 1$3')$,8
N %)3 B'?,0?<E F$.-$3')K)E F$-$.')K) .$Y
0* B'.3 2 )'$ 1)'%).)'0)<8
N $%6J $%$,E .+',E .F$'$,8
N :.<'.8
N .)@ B'?,0?<A -3 G'$,0)<E 1$').+)'Y
0)<E I-38
N &).')E .$)0')8 .',0<E %6Y
<6,6'06<8
N ++ B'?,,E 1B?, $K)'$,8
N *+)% $%)'0)<E /%$+ B'?,0?<E '<'0<8
N :). )1/%$+@/,$$ -$3)')I ,02E ,)2 &$
)1/%$+'$ 0$<F?' B',8
N *+ $%$,E &$.$,8
N L3,9,E ''@H+, 3B.3,8
N :). %62)$ F)%$,E .'E %62F6,8
N ;62'$<0$E 62 62$ F$'0$8 S.<E
G,8
N $&@)% $%$,E ''@, 1).')K),$ ),,,8
N $&@)% $%$,'$.E ''@, 1).')K),$ ),Y
,,'.8 a &$ I,% @6360
6.06< B', 1). @/,$%,8
N S.,'38 :)'),0)$,E <61@$')8
$@<$+')E 3.E ?K?.?28
61/@$
:). )< @33,% )3) &$/ %@ -B3 3)0$
.,% $%)'$, G2E 3B,?<08 %Y
%)'E 3.<'3' 3B,?<0E 1@$ F).)<Y
0$8
61/.$2$
#$,3E 3&FE ?K.<08
61/
L+, '08
67/@)%
#)@/% $%$,E %), %6<0,','$ &
<,8 L&<,E ?K.<,E &<-8
67.)0
#6.60 )<'$0)<E ?-'?8
6%$1%$1
$1%$1$')8
6J*$@).
J+)@. $%$,E G&6,$,8
6@$)7
$$7, &$.$,8
60$)'
$0)' $%$,E 1$,2$+$,8 :).),), &$Y
/ 1). %/).$,), %, @.$3$+ $%$,8
6,/7/+
''@ %?/ $+0$E '&.08 ''@
%?/ 0$&2?'? 0,2_0$E 3.<8
6,%$0)-
N -),%$ 1?'?,,8
6,+$@)1
R,+)@1 $%$,E K0 $%$,E -I?' $%$,E
+',',E K07E +',78
6.$JJ$@
$J/.E .@+E 1B''?K 3&?<+?.?'0?<8
6+K.3
VG06'06<E F.3 B'0?<8
6+'/
D3?08 $%3)38 6<6,7$8
6+$J$,,),
$3,)3 1)'F) /@)JB)E J$, /')0)8
6+$@33)0
@3360 $%$,E @3)0')3 +30,E
2B.18
6+$3$11).
N $3$116. $%$,E 3)1).'$,$,E 3)1).')E 3$,Y
%),) 1$K$,0)<8
69+$0$,
N 0,)$+')E F6&$,)').E ),,'.8
6+$2/)%
N $2/6%$%$,E 2)%$'$<$,E -BK',E ).(
tan.
6++$@)%
62$@@$1
62$$,/+
O/-/.
O/J)2
O/'$
O/)$
O9+
O$7/1$+
O$J@
O$J
O)%/
O60/)<3/.
O60_,$
O60_,$(@/,$
O6@)<$.@)1$/,
N *++@/% $+0)<E 1).'$<0)<E 1).')3 B'0?<E
1).'$<)38
N '+, ??, 1+.'0<8 ;'%2',Y
0<8
N ]*,$+'$,%).)'0)<E 6'$,0)< <$'$.E 6'6
<$'$.8
N
N X/.$)2E )+$. )+$0$28 888 2B.?,%
3'0<8
N $'$,E %$')I F$-$,8 )-$.)$ F).$,E
)<'$$,8 $H). I,E G26 F$-$,E
,?J_2 $%$,8
),'$0$E ),)'+)8
',8
:). <$) 0$+@$%$.$3 ,'+0E &JE
',%.08 28 W$F01$.) G&$,
<)).'$.8
N LB'?'?3E B +$0)2')K)8
N V62$' 3B3?8 :). $)0 $'E .62F.,
1). 3$.$ $0$)8
N ?@E 7,E @+8 ),,, $0$
)-0$ F)1) 1)B'B=)3 )@+)-'.8 S$,Y
%)E <@8
N XK.0E 1K.0E $'$,0$8 L$
&$.0$8
N VG+$.)<')8
N G.,$38
N .,$3')3 <$'$.), 3B,?'%?K? $.E 062$8
N LG'$,$,'$.) -3'03 )-), 2', 2E
%$.F)8
ö
G0$.(6'(J/.?3
W)+@+
W$<.$&
W?'+
@*0
/0
/)@
$76')$+
$J3+
$J)3
$/'$+&$/.)/'$+
)33+
)3H
)'$
_@/,*/+&$/
._@/,)$+
3),7) '*J$ 28 0$. 3' @3c
2%, .%$%$.$3E %/'$+) +0 $.)Y
,$ F$+).0$3+$ 6, 32,%K )-), Fa+
ruk 3$')0$) )'$ %',%.'0<+.8
P
:<<$@).E 1<3$,+8
6.3 062)K),), $, 0/.?J 2 $$.) JB.Y
0?%?.8
WB'+E X$')38
R
$.@0$+')E $).F)$,E 3B.?,E 7,8
++ $%$,E 1B?, $K$,E 3$,%),) 1<3Y
,, $0).'$.),$ 1.3,8
SB3?8
.3$3 B'0E $.3$3')38
.3%<'3E B'%<'38
.3%<E B'%<8
'-)')3E $J/.$+8 W$F01$.')38 L-Y
'. '&$.0$8
3)3')3E ?J3'3E ),7$')38 $.@Y
0$+E 708
:). 2 -$<)%)8
$3+?18 S 2'0< 36-63 3)+I8
$70_E %$.F)8
?@+, 0$%, F$'0)< B', 0$'$3Y
'$.8 ?@' )'F)')8
?0_2 $0)2'$.E )</.$+'$.E 0/,/ F)2') B', G2Y
'$.8
_2,/0$
L1/
L*%
L*%
L)+
L/0*
L,/)() ,$7)$
L/,)H
L/,)$,
L.J
L2$,%$
L$@/1$
L$0*
;$&0)$ %$J+$.8 3&)08 V6,Y
'63 @/%)$'$.), 2'%K 3/K+E F2$+$8
L
V6, %BK??,%, $$, @J)J &$ '/+)J .62Y
F/.8 6.3 062)K),), $, $3) &$
0H._J 030'.0%,%.8
?+'?E ?K?.'?E 0$9?%8
;63$38 ;?3. -3,8
L$') $ -3.,8 L$') @.J &B(
$''$8
S+'3E $.+')3E 3?.?'?3E %)3')38
:$2 .3, ?.7E 1$<7$E 1.,7
3B,?<, 3&)0'$.),), +BI'? )0)8
B3?0 ,H+',8
;I,E )<'$$,E I78 ;.%,E
,9+ $$.) B'.3 0$%, F$+).$,8
3),7) %$.$7$%$E )3),7) B'.38
.70E 0.J $+0$E F)%$.8 W.
1B208 X$&).0$E %G,%6.0$8
X'F78 ;I7E %62$,'$)7)8
$3 1?'?+8
6.3 ,%B'? @'3 <)).),%$ /,) 3'/Y
)3 <)).), +$H).) '+,% B'0, &$/
I$3 2 B', ' @'3 <)).),%$, 1).
5JB.0$4 ?, %%.8 L2</).) +.J,Y
%, 1$+$'$,). &$ L$0/* % '+,%
B3?,?.8 $3)' )+)1.)'$ , 3B<0
7
L$0+(6.(.$H&$/
L$0+6.$H
L$.,6&)<+
L$.2$,)<
L$)$
L)+$0
L)&/F
L?%
L_2),/3
L6.6.
$J/+
$@.$0/,$+)
$@&/,*
$.)3
F)1)%).A B,%, J.3 @$7$),), de
&$2,) )'$ 2'00%%.8
N :<?7?8
', 28
N :< 330E +328
N a$,'3E 3G+6'638 L?-E F6,@8
SG+6'63 3.<'K -$3)'$, 3,+8
N ]?'60E @32'38 2)$+8 X3<Y
08
N S?.?? ?0?<+.3 &$ $.)+$.$3E ?'?Y
? % 3B?'<+..3 )+$,)'$, 3&0
F$+).$, 3)0$&* 1). 0%%$8
N XB3 63$3'$.$ -303E -B3 63$'$,8
N ;3,E 378 B3?,3'8 6.3
062)K),), ,?0.' 1)+ 030Y
%.8 :)+ 030'.%, $F/,$ $,)
B', B'?IE 16+6, %)K$.'$.) I$3 $(
E 3)%).8
N L$&),-8
ş
N :).),), ?-?,%, F$-)'0$) &$/ %)'$K)Y
,), $.),$ F$+).)'0$) )-), $%)'$, .Y
7'38
N :$'$%)$8
N $@&$+$ 0$,?I8 $@&$+$ -B3 %6<Y
36, B',8
N 8 D.+38 $.E 0$3+$IE 0$%.$$ .
3%<8
$+/.$+
?H'$
_./
1/@+
F,,*
@3360
3''))
3).+
/')3
/9')3
,?.
.@
J
$17)'
$1$%%6'
$7$116.
$7$%%6%
$7@*'
$%/J_*
N O$<9$E <$,')3E $&),-8
N R<38
N SB,?<03 )-), +BI',08 SB,?<Y
0 $.)8
N <-'3E $0$3 I)<).0$ ,H+8
N 30' B3?08
N 3)0')3 +3,08 ]B.1'3 $+0$8
N S'0E1). <$), +BI',I 1626'0$)8
N S??.'.E ?-'.8 '0 28
N V6'$. 62'68 62F6, G2 G'$$,8
N 0E '08 :). <$$ 1K' FGY
+$.0$8 V$7)3+).0$E 3% 1.308
:$'') 1). 20, 1.308 :).
2 -$<)%)8
N .)+),'K F$-0$8
N +0E 1.308 K+0E 1G'0$E
+/H),8 S?.0E +$.+)I'$0$E %62$,Y
'$0$8 L6'$0$') %$$,8
N U3?% FG.6,$, @/'8 SB.3?%,
3.,'3+ FG.6,$, @/'$+8
N U'?'0E K.'08
N $K)<0$E 1<3 @/'$ F).0$8
N S)1).'$,0$E 1663'$,0$8
N 2$'$0$E $B)'$0$E $,) B'08
N :).),), 7@)'')K),)E 1)'F))2')K),) 0$%,
3B08
N S$,%),) 38.,08
$$6.
$@$3360
$3$''6J
$3$''6J62
$3$006'
$H3*%
$3).
$'3/.*
$'3),/+
$'0*@
$'0*@$,
$0/</@/,$
$0/6'
N S$%$.') &$ 626,+6'6 B'.3 @)'$,0$E
)-+$,0$8 7E 3$%$. %?08
N 'E $K'$,0$8 VG.6,6<+$ 7)%%)E
@3)3++$ '%, )1.$+ B', $K'$,Y
0$8
N S6'J$+') 2@0$+') )< FG.0$8 G2$,Y
0$E 1). )9<) FG+$.)<') 1). @/'$ 3B03
)-), ?K.<08
N S6'J$+)2E 2@0$+)28 VG+$.)<)28
N S$0/'$ F$'0$E 3$0/' 1?'0E B'F?,'<Y
08
N S?&&$+'$<+).0$E ^+$'$0$E 1). )<
)-), $&&$'7$ 2', 1). 2 +$3..Y
'08
N XBK'+08
N $' @/'),%$ B', F606<6 G.$.$3 &$/ 1).
<$ 62$.),$ 3+.3 I', )<E F606<
)<'$0$E F606< 3308
<'.E +$'3), $%)'$, <$'$.8
N LG2 .,% 3+$%)'$, 1). <$) 0/(
,/' B'.3 G'$0$E )0/') 3B,?<08
%8 )1.$%$ 1@) F$-0)$, 1).
3E J3.E +G26,$ &$/ 0$<Y
@?. 1). <)).$E 1). G2$ )</.$+ $+0$8
N $'0)@ B'?'E +$'0)@ )-),E *0/@ B'.38
N +.J +$0/</ $%$7$3 $.8 )+.B
B,,, $.8 6, 0$7/2*8
N $'$+0$E $K)'0$E 1). , -.I'08
:). , &$/ 1). 3)0$$ J2'
+.J%.'3 &$ $&F) FG+$.0$8
$0$''63
$03),
$.)0
$.+*'
$$'')/+
$')$+
$<)9
$+$11?9
$&33?J
$&1)@
$&7)@
$&$776@
./2
G@0$+
_J/,
N 6'3 $%),0$E 3$,%),$ 0' $+0$E @)I(
B'08
N K.1<''38 @+)+E +$%1).8
N $0$+0$E .$0),) I0E .$0),) -)28
0$E -)20$8
N ;B'?'E ?_')'$ B3?08
N &?+0'.E &?,%?.0'.8
N $$'') &$.0$E &$.)'0$E &?+0E &?+?'Y
08
N L$'/0$+'$0$E ?K?.'08
N :). <$) $+.J'7 +$%3)3 $+0$E 1). <$
@33,% F$,)< 1)'F) $%),0$8
N ?.0E $K'$,0$E 1$3'$0$8 :K'
B'08
N $3%).E 2'08
N /,/ &$.0$E B.?0'0E -$&).0$E GY
,$'+0$8
N X$&).0$E G,$'0$8 :). $.$ %BK.?
@.$3$+ $+0$8 V6'$. 62 FG+$.0$E
3,'3 %?0E @B<',0E $&F)8
N ?+?', B'E 6'_1A )I$3 &$ .0 )'$
)<'$,$.$3 I', 68
N :).),$ ),/% B'?,, ?-E )<'$,)'%)K) Y
,', J3+E F$.-$3')K) @$,62 0$%,
-300< B', ?-E 31@+8
N 28 O_@ 20,,% B'% -30<'.
+$H%*1$+0$3 )-), ''@ +.J,%,@$0
FG3+$, K%.',E @$0 %$ $.%$,
U1_%)$+
U@.$&*
U'6&&()7$,/1
3.
)/'
63$'/
6._%
;$0$,)
]/@)1
]@0
]@0( ]$1,
]/).
]$1/,
30.3 16+6, %6, 3I',
?8
U
N S?''?3E 3G'$')38 <, 1K''38
N @).$+$ /)%E /@).$+ )'$ )'F)')8
N ')7$,1'3E 3$.$0E 7G0$.+')38
N K.1<''3E +$03),')')38
N U'<0E 1)+)<0$8 L$&F)')$ 3&?<E
08
N $3)''$.8
N V$')<E F$'0$E &.0E $+)<0$8
;
N ;$0$, )<) 1< G.+668
]
N V)%)7)E F)%$,8 :). J)3). &$/ 2,c
, ?,E 3I',8
N ;.8
N )' .8
N ])/.$+ $%$,E FG.0$$E @+. B.0 F)Y
%$,8
N )'E '),8 Q6F+A '$@-$8
$3&$+ N ]$.$3')3E -1?3 ,'0E 3&.08
]$.%$ N LJ.,E I).),- &$ <$3$.'$ I)<).)'$, 1).
++'8
]$&/+ N S)<)'$.E <@'.E 3)0$'$.8
])' N VG'F$E 0$78 3B.?0E @)I -308
])@ N S).)<8 ; 3).)<)8 S+,E <$.)+8
S$,. -)2F))8
])''$+ N 3).')3E @B.'?3E '-3'3E <K'38
]61%$ N :). <$), $, $-3), I.-8 G2E
B,?-8
]6..)$+ N O$)'E B8
